متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش هشتاد و پنجم: غرر توحید الوهیت العالم و نفي الشریک فی الإلهیة والفاعلیة

این فراز از منظومه، از درخشان‌ترین و عمیق‌ترین غرر توحید در کل منظومه سبزواری است؛ جایی که حکیم حاج ملاهادی پس از اثبات توحید ذاتی و وجوبی واجب تعالی، به اثبات توحید در الوهیت و فاعلیت می‌پردازد.

یکم ـ مروری بر براهین سابقه توحید ذاتی

تاکنون ثابت شده بود که واجب الوجود منحصرٌ بذاته است؛ نه از جهت وحدت اخذ شده در مفهوم (پاسخ به ابن کمونه)، بلکه از آن جهت که کثرت یا از ماده است یا از صورت یا از موضوع یا از ماهیت، و واجب تعالی از جمیع این جهات منزه است. بنابراین، مبدأ نمی‌تواند کثیر باشد. همچنین، واجب در وجوب ذاتی شریک ندارد، بلکه در وجود حقیقی نیز شریک ندارد؛ یعنی وجودی که «فی نفسه لنفسه بنفسه» باشد، منحصر به ذات اوست.

دوم ـ انتقال به توحید در صفات فعل و الوهیت

اکنون نوبت اثبات آن است که واجب تعالی نه تنها در ذات و وجوب، بلکه در إلهیت، ربانیة، خالقیة و فاعلیت ایجادی نیز شریک ندارد. فاعلیت حقیقی همان فاعلیت بالعطا و بالإیجاد است، نه فاعلیت بالحرکة که برای سایر اسباب است.

در آیه اول، خطاب به عوام است؛ لذا با استفهام انکاری آمده تا آنان را به تأمل و شگفتی وادارد. اما در آیه دوم، خطاب به خاتم الأنبیاء صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم است که مقامش أعلی است؛ لذا بدون استفهام و به‌صورت قاطع فرمود: «و ما رميت إذ رميت». این تفاوت، نشان‌دهنده مراتب مخاطب و مراتب یقین است.

سوم ـ روش اثبات توحید در الوهیت و فاعلیت

روش دو مرحله‌ای است:

1. اثبات وحدت عالم مادی (عالم حسّی)
2. استدلال از وحدت نظام عالم به وحدت ناظم و مدبر آن

مرحله اول: وحدت عالم مادی

دليل مشهور ارسطویی–بطلمیوسی–صدرایی:

• شکل طبیعی هر عالم جسمانی، کره است (زیرا فقط کره است که جهاتش متساوی و قابل حرکت دوری است).
• اگر دو عالم جسمانی در عرض یکدیگر فرض شود و یکی محيط بر دیگری نباشد، بین‌شان خلأ لازم می‌آید.
• تماس دو کره فقط در یک نقطه است؛ پس اطراف آن خالی می‌ماند و خلأ پدید می‌آید.
• خلأ محال است؛ پس دو عالم جسمانی در عرض هم ممکن نیست.

این استدلال در اسفار و مبدأ و معاد به تفصیل از ارسطو و شیخ الرئیس نقل شده است.

مرحله دوم: از وحدت حقیقی نظام عالم به وحدت ناظم

عالم واحد است، اما نه وحدت اعتباری و اجتماعی (مثل خانه‌ای که از آجر و چوب و گچ ترکیب شده)، بلکه وحدت حقیقی و عددی؛ همچون وحدت انسان که یک موجود زنده واحد است.

عالم، «انسان کبیر» است:

• به اعتبار نفس کلی و عقل کلی حاکم بر کل عالم
• به اعتبار آن‌که همه موجودات «وجه الله» هستند: «فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»
• به اعتبار وحدت وجود به نحو ظلی
• به اعتبار حیات و شعور کل عالم: آسمان‌ها و ستارگان و افلاک، همه زنده‌اند، عاقل‌اند، مسبح‌اند، عاشق جمال حق‌اند و هرگز از تسبیح خسته نمی‌شوند.

سنگینی ملائکه چنان است که آسمان از شدت عبادت و حضورشان ناله سر می‌دهد. این حیات و شعور کلّی، خود دلیل بر وحدت حقیقی عالم و در نتیجه وحدت ناظم و مدبر آن است.

جمع‌بندی بخش

پس از اثبات توحید ذاتی و وجوبی، اکنون توحید در الوهیت و فاعلیت نیز به اثبات رسید؛ نه فقط در مبدأیت، بلکه در إلهیت، ربانیة، خالقیة و تدبیر کل عالم، شریک ندارد. عالم، انسان کبیری است زنده، عاشق، عاقل و مسبح که جز یک ناظم، یک فاعل حقیقی و یک إله نمی‌تواند داشته باشد.

لا شريك له في الإلهية والفاعلية أصلاً
أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ
وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ رَمَىٰ