متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نود و یکم: برهان صدّیقین بر وجوب وجود محض و استلزام صفات کمالیه

مقدمه: وجود بذاته، لذاته، العلیّ عن صفاته

آن‌گاه که حقیقت وجود را به نهایت خلوص و تجرّد خود دریافتیم، دریافتیم که او بذاته موجود است، لذاته قائم است و از هر صفتی برتر و منزّه است؛ نه صفتی او را مقیّد می‌کند و نه شائبه‌ای در او راه دارد. اینک سؤال بنیادین پیش می‌آید: آیا این «وجود محض» هست یا نیست؟ اگر هست، یا واجب‌الوجود است یا ممکن‌الوجود. این پرسش، دروازهٔ ورود به أشرف براهین توحید است.

برهان اول: طریق خلف و صرف الوجود (طریق صدّیقین)

فرض کنیم «حقیقت وجود» واجب نباشد. در این صورت یا ممکن‌الوجود است یا ممتنع‌الوجود. ممتنع که نیست، زیرا وجود، عدم ندارد؛ وجود، وجود است و سلب‌پذیر نیست. پس تنها امکان باقی می‌ماند. اما امکان وجودی (نه امکان ماهوی) به معنای فقر ذاتی و تعلق به غیر است. پس باید معلول واجبی دیگر باشد.

اما حقیقت وجود، ثانوی ندارد؛ برهان امور عامه می‌گوید: «الشّیء لا یتکرّر ولا یتثنّی». هر چه را فرض کنیم که ثانی این حقیقت باشد، همان خودِ حقیقت است لا غیر. بنابراین امکان برای حقیقت وجود محال است، پس ناچار واجب‌الوجود است.

این همان است که فرمود: «إذا الوجود کان واجباً فهو المراد، وإلّا قد استلزمه»؛ یعنی یا خودش واجب است (که مطلوب ماست) یا اگر ممکن فرض شود، واجب را لازم دارد؛ در هر دو حال، واجب ثابت می‌شود.

برهان دوم: طریق استقامت و دفع تسلسل (طریق مشّائین)

وجود دارای مراتب تشکیکی است. مراتب وجود یا واجب‌اند یا ممکن. اگر همه ممکن باشند، تسلسل در علّت لازم می‌آید یا دور پیش می‌آید، و هر دو باطل‌اند. بنابراین باید مرتبه‌ای باشد که غنیّ بالذات و واجب بالذات است، و آن همان خداوند متعال است.

طريق اول (خلف و صرف الوجود) اوثق، اشرف و اخصر است، زیرا از وجود خارج نشدیم و به معلول و مراتب نیازی نیافتیم.

اثبات صفات کمالیه با همان برهان (قس علی الوجود)

اکنون همین برهان را بر صفات جاری می‌کنیم. هر صفت کمالیه‌ای که امکان عام دارد و مستلزم تخصّص استعداد و موضوع نیست (مانند علم، قدرت، حیات، اراده، سمع و بصر)، یا واجب است یا ممکن.

• اگر واجب باشد → فهو المطلوب.
• اگر ممکن باشد → واجب را لازم دارد، زیرا معلول است → باز واجب ثابت می‌شود.

این همان کلام فارابی است که گفت: «یجب أن یکون فی الحیوة حیوةٌ بالذات، وفی العلم علمٌ بالذات، وفی الإرادة إرادةٌ بالذات». تا حیات بالذات نباشد، هیچ زنده‌ای نیست؛ تا علم بالذات نباشد، هیچ عالمی نیست؛ تا ارادهٔ بالذات نباشد، هیچ مریدی نیست.

معیار کمال چیست؟

کمال آن است که:

1. بالإمکان العام ممکن باشد (یعنی ممتنع نباشد).
2. عروض آن بر وجود، مستلزم تخصّص استعداد و موضوع نباشد (مانند علم و قدرت؛ برخلاف بیاض که موضوع می‌خواهد).

پس صفت منتظَره در حق تعالی نیست؛ هر چه امکان عام دارد و موضوع نمی‌خواهد، برای واجب ثابت است.

نتیجه‌گیری بخش

این برهان، أشرف براهین توحید است؛ برهانی که از وجود آغاز می‌کند و به وجود بازمی‌گردد، بدون اینکه از دایرهٔ وجود خارج شود. طریق متألّهین و عرفای کاملان است که شهود را با برهان درآمیختند و فرمودند: «شهد الله بوحده»؛ خداوند به یگانگی خود گواهی داد، نه به ثبوت خود از راه مخلوقات.