متن تحقیق

برهان صدیقین و طرق اثبات واجب تعالی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین شبهه‌ای در طريق متألهین و پاسخ آن

پس از آن‌که روشن گردید که طریق متألهین و انبیای عظام علیهم‌السلام در اثبات واجب تعالی، از «وجود» به «حقیقت وجود» است و طریق مشائین از «افراد وجود» به نفْسِ وجود از راه نفی دور و تسلسل، شبهه‌ای پدید می‌آید که آیا اثبات صفات واجب تعالی نیز به همین سیاق خواهد بود؟ یعنی هر صفتی که در عالم کمال شمرده شود، بالذات در ذات واجب موجود است و اگر بالذات در کمال مطلق نباشد، بالعرض نیز در ممکنات نخواهد بود؟

بخش دوم: مقایسه‌ی کلی طرق چهارگانه‌ی اثبات واجب تعالی

طرق اثبات واجب تعالی بر چهار قسم عمده است که هر یک از منظری خاص به این مقصد می‌نگرند:

بخش سوم: تفصیل طریق حرکت در اثبات واجب تعالی

طریق حرکت خود بر چند قسم است و هر قسم از منظری خاص به اثبات واجب می‌پردازد:

الف. اثبات واجب از نفس الحرکة

حرکت نمی‌تواند فاعل و قابلِ خود باشد، زیرا یک شیء نمی‌تواند در یک حال هم فاعل باشد و هم قابل. پس محرک می‌خواهد. اگر محرک نیز متحرک باشد، تسلسل لازم می‌آید و تسلسل باطل است. بنابراین باید محرکی غیرمتحرک باشد و آن واجب تعالی است.

ب. اثبات واجب از متحرک

متحرک دو گونه است: افلاکی (سماوی) و نفسانی.

۱) متحرک نفسانی (نفس ناطقه)

از دو راه قابل اثبات است:

• از جهت فاعلی: نفس متحرک است → محرکش نمی‌تواند مادی باشد → باید مجرد باشد → سلسله مجردات منتهی به واجب.
• از جهت غایی: نفس به سوی کمال می‌رود → غایت نهایی‌اش نمی‌تواند مادی باشد → منتهی به واجب تعالی.

۲) متحرک افلاکی (افلاک و کواکب)

قدما حرکت افلاک را چنین تحلیل می‌کردند:

• طبیعی نیست (زیرا حرکت طبیعی مستقیم است، دوری نمی‌شود).
• قسری نیست (چیز بی‌طبع، قسر هم ندارد).
• شهوی و غضبی نیست (افلاک شهوت و غضب ندارند، زیرا شهوت برای تناسل و بقا است و افلاک عنصری نیستند.
• برای مادون خود نیز کار نمی‌کنند (العالی لا ینظر إلی السافل).

پس حرکت افلاک «عقلی و ارادی» است → افلاک عاقل‌اند → به سوی مافوق خود حرکت می‌کنند → سلسله مافوق‌ها نمی‌تواند بی‌نهایت باشد → منتهی به واجب تعالی.

جمع‌بندی نهایی

پس از بررسی همه‌ی طرق، روشن می‌گردد که اعلی، اوثق و جامع‌ترین طریق، همان طریق متألهین و انبیای الهی است که از «وجود» به «حقیقت وجود» می‌رسد و همه‌ی مراتب هستی را در بر می‌گیرد. سایر طرق یا ناقص‌اند (متکلمین)، یا محدود به طبیعت (طبیعیون)، یا اگرچه صحیح‌اند، در مرتبه‌ی پایین‌تری قرار دارند (مشائین و برخی اقسام حرکت).

و این است برهان صدیقین که چون خورشیدی در آسمان معرفت الهی می‌درخشد و هیچ سایه‌ای بر آن راه ندارد.