متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
نوار شمارهٔ ۶ – بخش الهیات: وحدت نظام و انسان کامل

بخش اول: برهان وحدت ناظم از وحدت نظام

حکیم حاج ملا هادی سبزواری در ابیات منظومه می‌فرماید:

…كان عناصرا كحجر المثانه  و بالنظام لم… العالم شخص من الحيوان
لا بل آدم لكن لا راس له و لا ذنب  كما له ليس تشح و غضب

اصل برهان چنین است: نظام عالم واحد است. وحدت نظام اقتضا می‌کند ناظم نیز واحد باشد؛ زیرا اگر دو ناظم مستقل فرض شود، توارد دو علت تامهٔ مستقل بر یک معلول مشخص (انسان کبیر) لازم می‌آید و این محال است. پس تعدد آلهه باطل و توحید ناظم واجب می‌گردد.

این وحدت، وحدت عددی عالم نیست، بلکه وحدت نظام است. هرچند عوالم لایتناها و افلاک کیوانی بسیار باشد، همه در یک نظام واحدند، چنان‌که امام صادق علیه‌السلام فرمود:

بخش دوم: دفع توهم حقارت ماده و سنگ مثانه

شبهه‌ای مطرح است: اگر عناصر و عنصریات «کحجر المثانه» در جنب سبع شداد سماوات باشند، پس چگونه انسان که از همین ماده متولد شده اشرف مخلوقات و خلیفة‌الله است؟

پاسخ این است که حقارت ماده نسبی است، نه مطلق. اساساً عالم سنگ مثانه ندارد. سنگ مثانه مریض است و عالم شافى است. ماده عین کمال انسان است، نه نقص او.

قرآن کریم می‌فرماید:

و نیز:

این «خلق آخر» همان نفس ناطقه و عقل مستفاد است که در ماده تنزیل یافته، اما ماده را نیز به کمال رسانده است.

بخش سوم: عالم به منزلهٔ انسان کبیر

عالم یک شخص زنده است، بلکه آدم کامل است:

• حیات دارد → حیوان است
• ادراک کلیات دارد → انسان است
• لا رأس له و لا ذنب → نه سر و دم عنصری دارد
• ليس له تشح و غضب → نه شهوت و غضب حیوانی دارد

پس عالم «شخص من الحیوان لا بل آدم» است، اما آدم مطلق، نه مقید به بشر عنصری. هر انسانی عالم صغیر است و عالم انسان کبیر. زید و عمرو انسان صغیرند و عالم انسان کبیر است، اما کبیر از حیث کیف، نه کمیت.

بخش چهارم: شبههٔ شر و مقدمهٔ جواب آن

اگر مبدأ خیر محض است و عالم نیز خیر محض، پس شر از کجا آمد؟

• گفته شود شر نیست → با یک سیلی به صورت آدمی زده شود، معلوم می‌شود هست.
• گفته شود فاعلش خداست → محال است؛ زیرا خیر محض نمی‌تواند شر بیاورد.
• گفته شود دو مبدأ است (یزدان و اهرمن) → ثنویه باطل است.
• گفته شود شر نسبی است → هر نسبی مطلق می‌طلبد → تسلسل یا ثنویه لازم می‌آید.

این شبهه از سخت‌ترین شبهات اعتقادی است و به جان انسان بسته. ان‌شاء‌الله در جلسهٔ بعد با قوائل حکمیه جواب داده خواهد شد.

جمع‌بندی نهایی

عالم یک حقیقت واحد زنده است که ماده و مجرد در آن یکی است. ماده عین کمال انسان کامل است، نه نقص او. وحدت نظام، وحدت ناظم را اقتضا می‌کند. انسان به خاک‌نشینی‌اش خلیفه است و خاتم. عالم سنگ مثانه ندارد؛ همهٔ او فیض است، وجود است، کمال است، خیر است. سر عالم به بالین حق نشسته و دست حق بر گردهٔ همهٔ عالم کشیده شده است.