متن تحقیق

احدیت ذات واجب تعالی

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تمایز میان واحدیت و احدیت در توحید ذات حق تعالی

در سیر معرفت توحیدی، پس از اثبات وجوب و واحدیت مبدأ متعال، نوبت به اثبات احدیت او می‌رسد. «واحدیت» به معنای تنهایی حق تعالی در خارج است؛ یعنی هیچ شریک و همتایی در ذات، صفات و افعال ندارد و اوست مفيض کلّ شیء، خالق کلّ شیء و مدبّر کلّ شیء. اما «احدیت» فراتر از این تنهایی خارجی است؛ احدیت به معنای تنهایی در نفس الذات است، به‌گونه‌ای که هیچ‌گونه کثرت، ترکیب، جزئیت یا تجزیه ـ حتی در مراتب عقلی و ذهنی ـ در ساحت مقدس ذات او راه ندارد.

بنابراین، واحدیت نفی شریک خارجی می‌کند و احدیت نفی ترکیب درونی. واحدیت بحثی خارجی است و احدیت بحثی نفسی و ذاتی. از این‌رو، پس از اثبات واحدیت مبدأ که کلّ شیء به او بازمی‌گردد، قهراً بحث احدیت پیش می‌آید که آیا این واحد، احد نیز هست یا نه؟ و پاسخ آن است که بلی، او احد مطلق است.

بخش دوم: اقسام چهارگانه اجزاء و نفی همگی آن‌ها از ساحت واجب تعالی

ترکیب در موجودات ممکن بر چهار قسم است و هر قسم، نوعی جزئیت را به همراه دارد. این چهار قسم عبارت‌اند از:

1. اجزاء لا بشرط (جنس و فصل) که اجزای حدی و حملی‌اند؛ مانند حیوان و ناطق در انسان.
2. اجزاء بشرط لا در ذهن؛ یعنی ماده و صورت ذهنیه که هر یک به تنهایی تصور شوند، بدون حمل یکی بر دیگری.
3. اجزاء بشرط لا در خارج؛ یعنی ماده و صورت عینیّه در مرکّبات خارجی.
4. اجزاء کمیّه و مقداریه؛ یعنی اجزای مکانی و حجمی که دارای وضع متباین‌اند.

دلیل نخست بر این تنزیه، آن است که همه این اجزاء یا از سنخ ماهیت‌اند یا از سنخ اعراض. واجب تعالی اما موضوع ماهیت و محلّ عرض نیست؛ پس تخصصاً فاقد هرگونه جزئیت است.

بخش سوم: برهان تحلیلی بر امتناع جزئیت در واجب‌الوجود

برهان دوم ـ که عمیق‌ترین برهان احدیت است ـ به این صورت است:

فرض کنید واجب‌الوجود دارای اجزاء باشد. این اجزاء از سه حال خارج نیستند:

1. همه اجزاء واجب‌الوجود باشند
2. همه اجزاء ممکن‌الوجود باشند
3. برخی واجب و برخی ممکن باشند

صغری و کبری هر سه صورت

الأولی: اگر همه اجزاء واجب باشند، چون وجوب عین استقلال و بی‌نیازی است، میان اجزاء هیچ افتقار و تلازمی نیست → پس امکان بالقیاس میان آن‌ها حاصل می‌شود → پس مصاحبتشان اتفاقی است، نه تركیبی → پس یا تعدّ تعدد واجب لازم آید (نقض واحدیت) یا اصلاً ترکیبی در کار نیست → خلف فرض ترکیب.

الثانیة: اگر همه اجزاء ممکن باشند، کلّ (که واجب فرض شد) محتاج به اجزای ممکن خود می‌شود → پس واجب، معلول و محتاج می‌گردد → محال.

الثالثة: اگر برخی واجب و برخی ممکن باشند، جزء واجب به مشکل صورت اول بازمی‌گردد و جزء ممکن به مشکل صورت دوم؛ و کلّ باز محتاج می‌شود → محال.

بخش چهارم: تأویل باطنی «لم یلد ولم یولد» در سوره اخلاص

«لم یلد» پاسخ به عقاید نصارا و مشرکین است که خدا را پدر می‌دانستند، اما «ولم یولد» ظاهراً کسی در تاریخ ادعا نکرده بود که خدا فرزند کسی باشد. پس چرا قرآن کریم هر دو لنگه را نفی می‌کند؟

پاسخ عمیق آن است که همین‌که موجودی را مرکّب فرض کنید، ناگزیر باید یکی از دو حالت را بپذیرید: یا او جزء چیزی است (یولد) یا چیزی جزء اوست (یلد). قرآن کریم با یک ضربه پیش‌دستانه، هر دو احتمال ترکیب را یکجا سوزاند و فرمود: نه جزء چیزی است و نه چیزی جزء اوست. این است معنای حقیقی «احد»؛ یعنی بساطت مطلقه که فوق همه اقسام بساطت است.

جمع‌بندی نهایی

احدیت ذات واجب تعالی، نهایت بساطت و تنزیه است. او نه چون اجسام مرکب است، نه چون عقول و نفوس فلسفه مشائی که از جنس و فصل یا جوهر و عرض ترکیب یافته‌اند، و نه حتی چون ماهیات عقلی که از اجزای لابشرط تشکیل شده‌اند. بساطت او بساطتی است که همه مراتب ترکیب را یکجا نفی می‌کند و تنها یک حقیقت محض باقی می‌ماند که جز او نیست و جز او در او نیست.

این است معنای «قل هو الله أحد»؛ گواهی بر وحدت و احدیت توأمان، که هر دو از یک نورند و به یک گوهر بازمی‌گردند.