متن تحقیق

وحدت ذات و صفات در واجب تعالی
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: عجز در برابر حق و تسلیم محض

آن‌گاه که گفته می‌شود «عجز در برابر حق»، مراد ناتوانی و فروماندگی نیست، بلکه مراد آن تسلیم محض و خضوع کامل است؛ زانو زدن در برابر حق و اقرار به این‌که «حق تویی، استقامت و ثبات از آنِ توست و شکست و ناتوانی از آنِ ماست». این همان معنای حقیقی عجز است که سالک را به فنای در ذات و صفات وامی‌دارد.

از این‌رو، فرموده‌اند: «لا تفکروا فی ذات الله» به معنای آن نیست که خداوند را نشناسید، بلکه به این معناست که در ذات او به وجهی که موجب حد و مرز و تصور ماهوی گردد، تأمل مکنید؛ زیرا اگر او را نشناسیم، چه کسی را عبادت خواهیم کرد؟

بخش دوم: صفات حقیقیه محضه و صفات اضافه

حقیقت از صفات اوست و همه شعب آن حقیقی محض‌اند. صفات حقیقیه محضه مانند «حی» و «حیات» و صفات اضافه مانند «عالم» و «قادر» که مشتق‌اند و مبدأ نمی‌خواهند، همه عین ذات‌اند. «بشعبتها أی الحقیقیه المحضه و ذات الاضافه هی عین ذاته»؛ یعنی ذات حق، علم است و قدرت است.

ذات باید متحققاً لحمل الصفات الکمالیه باشد؛ یعنی به ذات خویش، کمال را به فعلیت رسانده باشد و تجمّله و بهائه فی مرتبة ذاته بذاته. اگر ذات فاقد کمال باشد، صفات عرضی خواهند شد؛ حال آنکه کمال و جمال و نورانیت و همه فضایل حق، ذاتی‌اند.

بخش سوم: برهان اول: امتناع خلوّ ذات از کمالات

اگر ذات از کمالات خالی باشد، معلوم است که از مقابِلات آن نیز خالی است. اگر علم عین ذات نباشد، نمی‌خواهیم بگوییم جهل عین ذات است؛ زیرا در این صورت دیگر صفتی باقی نمی‌ماند. پس ذات خالی از مقابِلات نیز خواهد بود و این خلوّ، عین سلب کمالات می‌گردد؛ یعنی عین عدم علم و عدم قدرت.

و نیز هر چیزی که امکان استعدادی دارد، بالضروره امکان ذاتی نیز دارد؛ زیرا ماده خود دارای ماهیت است. پس وقتی امکان ذاتی منتفی شد، امکان استعدادی نیز خودبه‌خود منتفی می‌گردد.

بخش چهارم: نتیجه برهان اول و ثمره آن

پس واجب است که بگوییم: «هو تعالی عالماً بذاته لا بالعلم الزائد، قادراً بذاته لا بالقدرة الزائدة». ذات او علم است، ذات او قدرت است و همین‌گونه در همه کمالات. این بود دلیل اول.

بخش پنجم: برهان دوم: امتناع اتحاد جهت فاعلیت و قبولیت

وجهة القبول غیر الفعل؛ جهت قابلیّت غیر از جهت فاعلیت است. اگر صفات زائد بر ذات باشند، معلول‌اند و علت می‌خواهند. علت یا غیر ذات است که محال است؛ زیرا تعدد واجب و تركیب لازم می‌آید، یا خود ذات است.

این برهان دیگر است و تقریبش چنین است: لو کانت الصفات زائدة علی ذاته، کانت معللة بذاته إذ لا واجب آخر، و لا ینفعل عن مجعولاته. پس ذات هم فاعل است و هم قابل من جهة واحده، و هو محال.

جمع‌بندی نهایی

پس دو برهان متقن بر وحدت ذات و صفات در واجب تعالی اقامه شد:

1. برهان سلب امکان و تركّب و تجسّم (برهان خلوّ ذات از کمالات)
2. برهان سلب اتحاد جهت فاعلیت و قبولیت در بسیط حقیقی

هر دو به یک گوهر می‌رسند: حق تعالی وجود محض، کمال محض، و هر کمالی برای او عین ذات اوست نه زائد بر آن. او نورٌ علی نور، وجودٌ علی وجود، و کمالٌ علی کمال است؛ و ما إنْ نَظَرْنا إلَیه إلّا رأیناه بكلّ وجهٍ و من كلّ جهةٍ كاملاً مطلقاً.