متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: طرح مسئله اتحاد صفات ثبوتیه حقیقیه با ذات وحدانی و اتحاد آن‌ها با یکدیگر

در ادامهٔ مباحث غایة الثالثة از کتاب شریف شرح المنظومة حکیم ملاهادی سبزواری ـ رضوان الله تعالی علیه ـ به بحثی دقیق و عمیق می‌رسیم که هم‌زمان هم برهانی است و هم کلامی و هم عرفانی: آیا صفات ثبوتیهٔ حقیقیهٔ واجب تعالی ـ نظیر علم، قدرت، اراده، حیات، سمع و بصر ـ نه تنها عین ذات‌اند، بلکه عین یکدیگر نیز هستند؟

دو قول مشهور در مسئله

۱. قول اتحاد مفهومی و مصداقی (منسوب به برخی متأخرین عرفا و حکما): علم و قدرت و اراده حتی در مفهوم ذهنی نیز یک چیزند و هیچ‌گونه تمایزی میان مفاهیم آن‌ها نیست.

۲. قول تعدد مفهومی و اتحاد مصداقی (مشهور متکلمین اشعری، معتزلی و اکثر حکمای اسلامى): مفاهیم صفات متعددند، اما مصداق همهٔ آن‌ها یک حقیقت بیش نیست و آن ذات واجب است.

نقد و بررسی قول اول: بطلان اتحاد مفهومی

حکیم سبزواری و شارحان بزرگ او ـ از جمله علامه طباطبایی و استاد حسن‌زاده آملی ـ قول اول را مردود می‌شمارند؛ زیرا مفاهیم از عرف و لغت انتزاع می‌شوند و هیچ عاقلی نمی‌پذیرد که «علم» در لغت عرب به معنای «قدرت» باشد یا «سمیع» به معنای «بصیر». این سخن همان‌قدر بی‌ربط است که کسی ادعا کند «ناطق» به معنای «حجر» و «شجر» به معنای «حیوان» است.

اثبات قول دوم: تعدد مفهومی، اتحاد مصداقی

مقتضای برهان بساطت آن است که:

• به منتهای علم او، همان قادر است.
• به منتهای قدرت او، همان عالم است.
• به منتهای علم و قدرت و اراده او، همان ذات احدی اوست.

پس هیچ حیثیت، حد، حدود، تمايز و تركيبی در کار نیست. یک حقیقت ليس إلا که از آن مفاهیم متعدد انتزاع می‌شود؛ همان‌گونه که از انسان واحد، مفاهیم «حیوان»، «ناطق»، «ضاحک»، «کاتب» و صدها مفهوم دیگر انتزاع می‌گردد، اما مصداق همهٔ آن‌ها یک حقیقت است.

پاسخ به شبههٔ معروف «ما عرفناک حق معرفتک»

برخی این سخن منقول از اهل بیت علیهم‌السلام را حمل بر نفی مطلق معرفت می‌کنند و می‌گویند پس ما اصلاً خدا را نمی‌شناسیم. این برداشت باطل است؛ زیرا:

• اگر هیچ معرفتی نباشد، عبادت مجهول می‌شود و بعثت انبیاء بی‌معناك می‌گردد.
• مراد از «ما عرفناک حق معرفتک» آن است که به کنه و غایت ذات احدی نمی‌رسیم، نه اینکه هیچ شناختی نداریم.
• ما همچون کسی هستیم که از شهری بی‌نهایت یک فرسخ بیرون رفته؛ نه پشت دروازه مانده‌ایم و نه تمام شهر را پیموده‌ایم.

جمع‌بندی نهایی کتاب

صفات ثبوتیهٔ حقیقیهٔ واجب تعالی عین ذات‌اند و عین یکدیگرند، اما این عینیت تنها از حیث مصداق است، نه مفهوم. تعدد مفهومی نه تنها منافاتی با بساطت ندارد، بلکه لازمهٔ آن است تا اسمای حسنی الهی معنا یابد و دعا و عبادت با آن نام‌ها ممکن گردد. معرفت ما به ذات و صفات حقیقی است، هرچند به کنه نرسد؛ و همین معرفتِ ناقصِ حقیقی، کفایتِ عبادت و تکلیف می‌کند و مگر نه آن است که فرمود: