متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: غرر فی أن الصفات متحدة کلّ مع الآخر

در این مقام، حکیم متأله سبزواری قدس‌سره نکته‌ای لطیف و نورانی را به عنوان «غرر» (جواهر درخشان) مطرح می‌فرماید که حقیقت آن، اتحاد هر یک از صفات ثبوتیه با دیگری است، همان‌گونه که هر یک از آن‌ها با ذات موصوف به آن‌ها متحد بود.

یعنی: صفات خداوند سبحان در ذات و در وجود، با یکدیگر متحدند، نه در مفهوم، تا جایی که الفاظ آن‌ها مترادف یکدیگر گردند، و چنین ادعایی باطل است.

تبیین دقیق اتحاد صفات در وجود و نه در مفهوم

تا کنون ثابت کرده بودیم که ذات احدیّت با جمیع صفات کمالیه‌اش متحد است. اکنون نوبت آن رسیده که ثابت کنیم خود این صفات نیز با یکدیگر متحدند، نه به‌گونه‌ای که مفهوم علم و قدرت و اراده یکی شود، بلکه به‌گونه‌ای که مصداق و وجود همهٔ آن‌ها یکی است.

این اتحاد، اتحاد وجودی است، نه اتحاد مفهومی. اگر کسی ادعا کند که مفهوم علم و قدرت یکی است و الفاظ آن‌ها مترادف یکدیگرند، سخن او باطل و مردود است؛ زیرا مفهوم «علم» با مفهوم «قدرت» و «اراده» و «حیات» به‌وضوح متفاوت است و هیچ مترادفی بین آن‌ها وجود ندارد.

تمثیل روشن‌کننده: کونک مقدوراً و معلوماً لله

شما ای سالک راه حقیقت! هم «مقدورٌ لله» هستید و هم «معلومٌ لله». خداوند سبحان هم قادر بر وجود شماست و هم عالم به آن. آیا دو وجود برای خداوند لازم است تا یکی قدرت باشد و دیگری علم؟ هرگز! همان وجود واحد خداوند است که هم قدرت است و هم علم نسبت به شما.

دو انحراف بزرگ در فهم این مسئله

متأسفانه مفهوم و مصداق در ذهن بسیاری از متکلمان و حتی برخی متصوفه با یکدیگر آمیخته شده است. دو گروه در این باب به خطا رفته‌اند:

1. گروهی که چون مفهوم علم و قدرت را متفاوت می‌بینند، گمان می‌کنند مصداق و وجود آن‌ها نیز متعدد است. این همان راهی است که به تجسیم و ترکیب در ذات خداوند منتهی می‌شود.
2. گروهی دیگر که چون مصداق را واحد می‌دانند، می‌گویند پس مفهوم نیز باید واحد باشد و همهٔ این الفاظ مترادف‌اند. این نیز باطل است و به وحدت مفهومی صفات می‌انجامد.

اصل طلایی حکمت متعالیه در این باب

همان‌گونه که یک شخص واحد می‌تواند هم «طبیب» باشد و هم «مربی» و هم «پدر» و هم «استاد»، و همهٔ این مفاهیم از یک مصداق واحد انتزاع شوند، بدون آنکه هیچ یک از این مفاهیم مترادف دیگری باشد.

جواز انتزاع مفاهیم مختلفه از مصداق واحد

گوش بسیاری از متکلمان هرگز این جمله را نشنیده است که: «جواز انتزاع مفاهیم مختلفه من مصداق واحد». آری، از یک حقیقت بسیط و واحد، می‌توان مفاهیم متعدد و غیرمترادف انتزاع کرد، و این یکی از بارزترین ویژگی‌های وجود واجب تعالی است که بساطت محض و در عین حال غنای تام دارد.

در این آیه شریفه، خداوند هم نفی مثل کرده و هم خود را به شنوایی و بینایی توصیف فرموده است. این بهترین دلیل است بر اینکه بساطت ذات، منافات ندارد با کثرت صفات و مفاهیم انتزاعی از آن ذات واحد.

جمع‌بندی بخش

حاصل آنکه اتحاد صفات با یکدیگر، اتحادی وجودی و مصداقی است، نه مفهومی. علم و قدرت و اراده و حیات و سمع و بصر خداوند، همه عین یکدیگرند و عین ذات احدیت، اما مفاهیم آن‌ها متفاوت و غیرمترادف است. هر کس این مرز دقیق را رعایت نکند، یا به سوی تجسیم می‌لغزد یا به وحدت وجودیِ منحرفِ صدراییِ کاذب می‌افتد. و این است راز توحید حقیقی که حکمت متعالیه بر آن مهر تأیید نهاده است.