متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش دوازدهم
اتحاد صفات ذاتیه در واجب تعالی و وحدت مصداقی با کثرت مفاهیم اضافیه

مقدمه: ضرورت بازگشت کثرت به وحدت

هرگاه کثرت به وحدت بازنگردد، کثرت محال خواهد بود؛ چه آنکه دو بدون یک ممکن نیست و هر عدد مرکب، محتاج واحد بسیط است. بنابراین، جمیع کثرات و مركبات عالم، ناچار به وحدات و بسائط منتهی می‌گردند و هر واحد بسیط، خود مرجع کثرت است.

بیان اول: تنذیر بر شخص انسان (کَوْنَکَ المقدورَ لله و المعلومَ لله)

تو ای انسان، یک شخص واحد و مصداق فرد هستی، لیکن بر تو صادق است که مقدورٌ لله، معلومٌ لله، مرادٌ لله، معلولٌ له، موجودٌ له، مرزوقٌ له و جز آن باشی. این همه صفات اضافیه بر تو بار می‌شود در حالی که تو بیش از یک فرد نیستی.

نمی‌توان گفت که مقدوریت از حیثیتى و معلوميت از حیثیت دیگر است؛ زیرا اگر چنین باشد، لازم می‌آید که از حیث مقدوریت، خداوند به تو علم نداشته باشد، در حالی که:

پس جمیع این صفات اضافیه در تو از یک جهت واحد و به نحو اطلاق صادق‌اند، نه از جهات متعدد.

بیان دوم: تنذیر بر هر واحد بسیط ممکن

هر واحد بسیط را نیز بنگر: موجود است، واحد است، شیء است، معلومٌ لله است، مقدورٌ لله است، مرزوق است و غیر ذلک. پس یک مصداق بسیط، همه این عناوین کثیره را داراست، آن هم من جهة واحدة.

نتیجه هر دو بیان یکی است: اتحاد مفاهیم کثیره در مصداق واحد و بساطت حقیقت با کثرت عناوین منافاتی ندارد. این حکم در ممکنات به نحو محدود صادق است، پس در واجب تعالی به نحو اطلاق و اولیٰ صادق‌تر خواهد بود.

تبیین مفهوم «وجود» و «وجود صرف»

• «وجود» به معنای اطلاقی → شامل واجب و ممکن و حتی تا مرز عدم می‌شود.
• «وجود صرف» یا «وجود به شرط لا» → همان حق تعالی است؛ مطلق محض، بدون هیچ قید و شریک و محدودیت.

اسماء حسنی و مراتب آن

اسماء الله بیش از هزار است و همه توفیقی‌اند. مظهر اتم و کامل اسماء، حضرات معصومین علیهم‌السلام هستند که فرمودند: «نَحْنُ أَسْمَاءُ اللَّهِ». انسان کامل نیز خود یک اسم جامع از اسماء الله است. هزار اسمی که در جوشن کبیر و صغیر آمده، «اسم الاسم» است؛ یعنی لفظ و عنوان، نه خود حقیقت اسم. حقیقت اسماء الله همان مظاهر تام آن (معصومین و اولیاء کامل) و به نحو اعم کل عالم است.

تفسیر «ظاهر»، «ظهور» و «مُظهر»

حق تعالی:

• ظاهرٌ بذاته (قائم بنفس)
• ظهورٌ (نفس الظهور است؛ ظهور عارضی نیست که بر ذات عارض شود)
• مُظهرٌ لغیره (ماهیت‌ها و ممکنات را ظاهر می‌کند)

به همین سبب یکی از اسماء حسنی «نور» است:

نور حقیقی = الظاهر بذاته المُظهر لغیره

تفاوت نور معنوی و نور عرَضی

شعاع نور معنوی → انوار قاهره (عقول) و انوار استهبدیه (نفوس مجرده) → انوار طولیه → سپس به انوار عرْضیه (عقل و نور در انسان‌ها) می‌رسد.

قدرت حقیقی و فرق آن با زور

قدرت = افاضه همراه با شعور و مشیت. زور ممکن است باشد ولی قدرت نباشد. فرقشان به اندازه یک مو است: هرگاه با حق همراه باشد قدرت است، هرگاه با باطل همراه باشد زور است.

نتیجه‌گیری بخش

با این دو بیان روشن شد که وحدت مصداقی با کثرت مفاهیم منافاتی ندارد. این حکم در ممکنات به نحو محدود و در واجب تعالی به نحو اطلاق و کمال جاری است. بنابراین علم، قدرت، اراده، حیات و همه صفات ذاتیه در حق تعالی عین ذات‌اند و ذات عین همه آنهاست. این است معنای «صرف الوجود» و «وجود به شرط لا» که هیچ تکرار و تثنیه در آن راه ندارد.