متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

جلسه یکصد و ششم ـ طرف دوم نوار

بخش اول: تثبیت وحدت ذات و عینیّت صفات از دیدگاه حکمت متعالیه

در این مقام، چهار دیدگاه کلامی در باب ذات و صفات واجب تعالی مطرح است که سه دیدگاه نخست در میان متکلمان پیشین و دیدگاه چهارم دیدگاه حق و مطابق با لسان شیعه و حکمای متأله است:

دیدگاه اشعری: صفات واجب‌اند، اما زائد بر ذات و عدل ذات‌اند (قدمای ثمانیه).

دیدگاه معتزلی: برای فرار از کثرت، حقیقت صفات را نفی می‌کنند و می‌گویند خداوند فاقد ماده صفات است ولی کار صفات را انجام می‌دهد؛ این قول باطل است، زیرا فاقد شیء معطی شیء نمی‌شود.

دیدگاه کرامیه: صفات هم زائد بر ذات‌اند و هم حادث؛ این قول از همه بی‌اساس‌تر است و از فطرت عقل انسانی خارج. مرحوم استاد با تعبیر «قد زاد فی التنبوری» از آن یاد می‌کنند و می‌فرمایند اینان همان گروهی هستند که قائل به تجسیم، رؤیت، خوردن خداوند و نشستن بر عرش شدند و شرک را در لباس اسلام عرضه کردند.

نتیجه بخش اول

حق همان دیدگاه اول است: صفات عین ذات‌اند، نه به معنای دو چیز، بلکه عینیت به معنای تعیّن و لا تعیّن است؛ ذات در حالت لا تعیّن است و چون تعیّن یابد، همان ذات می‌شود عالم، قادر، حکیم، مجید و همه صفات.

بخش دوم: ورود به علم الهی به عنوان اشرف صفات پس از حیات

پس از اثبات حیات ذاتی واجب تعالی، نوبت به علم می‌رسد که اشرف صفات پس از حیات است و اکمل حقایق هستی. همه صفات دیگر از قدرت و اراده و حکمت و رحمت متوقف بر علم‌اند، هرچند خود علم نیز متوقف بر حیات است.

برهان اول: برهان لمّی و علیّتی

انسان به نفس ناطقه خود علم حضوری دارد؛ مجردات و ملائکه نیز به ذات خود علم حضوری دارند. این علم حضوری کمالی است که در معلول موجود است. علت هیچ‌گاه فاقد کمال معلول نیست. پس واجب تعالی به طریق اولیٰ به ذات خود علم حضوری دارد. «معطی الکمال لیس فاقداً له».

برهان دوم: برهان تحلیلی و اتحاد عاقل و معقول

اگر گفته شود واجب تعالی به ذات خود عالم نیست، یا محال است یا ممکن. محال نیست، زیرا تنها مانع تعقّل ماده است و واجب تعالی مجرد محض است. پس ممکن است. امکان نیز دو گونه است:

1. با تقشیر و تعریّه (مانند ماده که باید زوائدش را زد تا معقول شود) → این خلاف فرض است، زیرا واجب تعالی مجرد است و زوائدی ندارد.
2. بدون تقشیر → پس معقول بالفعل است (نه بالقوه).

معقول بالفعل بدون عاقل نمی‌ماند و عاقل نیز نمی‌تواند غیر باشد، پس خود واجب تعالی عاقل نفس خود است بالفعل و بی‌هیچ قوه و امکان.

بخش سوم: اثبات دو قاعده بنیادین حکمت متعالیه

این دو قاعده از باب انعکاس ساده نیست، بلکه هر یک برهان مستقل دارد:

• مانع تعقّل تنها ماده است → هر چه مجرد شد، دیگر مانعی برای عاقل بودن ندارد → پس عاقل است.
• ماده اصلاً نمی‌تواند عاقل باشد؛ حتی وقتی ماده را تعقّل می‌کنیم، ابتدا تجریدش می‌کنیم → پس هر که عاقل است حتماً مجرد است.

نتیجه: تجرد و عقل عین یکدیگرند.

کاربست قاعده بر واجب تعالی

واجب تعالی مجرد محض است → پس عاقل بالذات و بالفعل است → پس معقول بالذات و بالفعل است → معقول و عاقلش یکی است → علم حضوری کامل و بی‌تقشیر به ذات خود دارد. این همان اتحاد عاقل و معقول در مرتبه وجوب است.

بخش چهارم: نکات تکمیلی و تبیین‌های استاد

اشعری لااقل قدمت صفات را پذیرفت و حدوث نگفت؛ از این رو از کرامیه به مراتب به حق نزدیک‌تر است. بسیاری از کتاب‌های منحرف که خداوند را جسم و دارای مکان و رؤیت و خوردن می‌دانند، به دست استعمار و استثمار در جهان پخش شده تا چهره نورانی اسلام اصیل (مکتب عقلانی شیعه و حکمت متعالیه) مخفی بماند.

اگر روزی معارف ناب شیعه ـ کتاب‌های سید مرتضی، شیخ مفید، ملاصدرا، علامه طباطبایی و دیگر حکمای متأله ـ در جهان منتشر شود، هیچ عاقلی به کمونیسم یا مسیحیت تحریف‌شده یا یهودیت یا هیچ مکتب دیگری روی نخواهد آورد؛ زیرا عقل در این معارف سیراب می‌گردد.

افتخار شیعه ایران این است که سادات را در تخم چشم جای داده‌اند؛ این سرزمین به برکت علی و زهرا سلام‌الله‌علیهما هرگز از زمین نمی‌افتد.