متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش پانزدهم: اتحاد عاقل و معقول در ذات واجب تعالی و نقد دليل تضايف

مقدمه بخش

بحث اتحاد عاقل و معقول از اركان مكتب حكمت متعاليه است. در اين بخش، برهان صدرالمتألهين بر اتحاد وجودى عاقل و معقول در ذات واجب تعالی و در هر مجرد تام بررسى مى‌شود و اشكال مشهور مرحوم آخوند خراسانى و مرحوم حاج شيخ محمدحسين اصفهانى (حاجى) بر اين برهان و پاسخ صدرايى به آن با تمام تفصيل بيان مى‌گردد.

بيان برهان صدرالمتألهين بر اتحاد عاقل و معقول

حق تعالی معقول است؛ زيرا معقوليت براى ذات واجب محال نيست، و هر چه براى واجب ممكن باشد واجب‌الوجود است. پس حق معقولٌ بالذات و بالفعل است.

هر معقولى متضايف به عاقل است و متضايفان متكافئان در همه شؤون وجودى‌اند: فعليتاً، قوّةً، ذاتاً، عرضاً، وجوداً و عدماً.

پس چون معقول (حق تعالی) بالذات و بالفعل است، عاقل نيز بايد بالذات و بالفعل باشد.

حال اگر عاقل غير معقول باشد، يا علم حصولى لازم مى‌آيد (به مكتب مشاء) و حصولى = صورت مرتسمه عند الغير = محتاج به موضوع = نقض تجرد مطلق واجب؛ يا حتى بدون مشاء، تكافؤ ذاتى و فعلى اقتضا مى‌كند كه عاقل نفس معقول باشد.

اشكال مشهور بر دليل تضايف

مرحوم آخوند و مرحوم حاجى مى‌فرمايند: اتحاد عاقل و معقول را قبول داريم، اما دليل تضايف فقط «معيت رتبى» و «تكافؤ در مرتبه» را مى‌رساند، نه اتحاد وجودى را.

دليل اشكال:

• تضايف از احكام اضافه است و اضافه فقط اقتضاى تحقق احدهما مع الآخر مى‌كند.
• علت و معلول، محرك و متحرك، فوق و تحت، پدر و پسر، همه متضايف و متكافئند، اما وجوداً دو تايند و حتى مقابل هم‌اند.
• پس تكافؤ احياناً با تعدد سازگار است؛ بنابراين از تضايف بيش از «معيت» استفاده نمى‌شود.
• همچنين از تغاير مفهومى عاقل و معقول نيز تعدد مصداقى لازم نمى‌آيد (ردّ بر فخر رازى).

دفاع صدرالمتألهين از دليل تضايف

صدرالمتألهين در اسفار (ج ۳ و ج ۶) و مشاعر و شواهد الربوبية مى‌فرمايد:

تكافؤى كه در ساير متضايفات تكافؤ در «حيثيات تقييدى» يا «عوارض خارجى» است، نه تكافؤ وجودى محض. علت و معلول دو وجودند كه يكى ربط محض به ديگرى است؛ تعدد از عارض خارجى (مادى يا ربط و ارتبط) ناشى شده است.

اما در عاقل و معقول حضورى:

المعقولية عين ذات المجرد بحيث لا وجود له إلا المعقولية، والعاقلية أيضاً عين ذات المجرد بحيث لا وجود له إلا العاقلية.

يعنى معقوليت اضافه بيانيه است، نه اشتقاقيه و نه اعتباريه. وقتى معقوليت نفس ذات مجرد تام است، عاقليت نيز نفس همان ذات است. پس تكافؤ در اينجا تكافؤ وجودى محض است و تعدد برنمى‌دارد.

رد اشكال مرحوم حاجى بر صدرا

مرحوم حاجى مى‌فرمايد: «مگر مى‌توان تضايف را بدون لحاظ غير تصور كرد؟ مضاف بدون ملاحظه من إليه معقول نيست.»

جواب صدرايى: در متضايفات عارضى (مانند علت و معلول) بلى، مضاف بدون من إليه تصور ندارد، اما در متضايفات ذاتى كه يكى از طرفين ربط محض و طرف ديگر مستقل است، يا هر دو شأن واحدند، قضيه متفاوت است. معقوليت در مجرد تام شأن ذات است، نه اضافه به غير؛ اضافه بيانيه است، نه اضافه اشتقاقيه.

نتيجه اين بخش

دليل تضايف در مورد مجرد تام و بالأخص ذات واجب تعالی اتحاد وجودى عاقل و معقول را به‌طور تمام اثبات مى‌كند؛ زيرا تكافؤ در اينجا تكافؤ وجودى محض است و هرگونه تعدد ناشى از عارض خارجى يا حيث تقييدى است، نه از ذات تضايف.

هر جا مرحوم آخوند و مرحوم حاجى از مسلك صدرا فاصله گرفتند، خطا كردند؛ چه در وجود ذهنى، چه در اتحاد ماده و صورت انضمامى، و چه در همين اتحاد عاقل و معقول.

جمع‌بندی نهایی کتاب

بحث اتحاد عاقل و معقول يكى از اركان حكمت متعاليه است و دليل تضايف در مورد مجردات تامه و ذات واجب تمام است. تكافؤ وجودى محض ميان معقوليت و عاقليت اقتضاى اتحاد وجودى مى‌كند و هر تعددى كه در متضايفات ديگر ديده مى‌شود از عوارض خارجى است. اين برهان نه تنها علم حضورى خداوند به ذات خود را، بلكه علم حضورى او به تمام ممكنات را نيز اثبات مى‌نمايد؛ زيرا همه شؤون وجودى در مرآت ذات واجب حاضرند و حضور حضورى همان اتحاد است.

والعلم عند الله تعالی.