متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش نوزدهم و بیستم: بیان اقسام علم واجب تعالی و آرای حکما در باب آن
حکمت الهی، چونان دریای بی‌کران معرفت، در بحث علم واجب تعالی به ژرف‌ترین لایه‌های وجود راه می‌برد. سخن در این مقام بر سر آن است که آیا واجب الوجود عالم است یا نه؛ و اگر عالم است، علم او به ذات اقدسش و به ماسوی چگونه است؟ این مسأله، همچون شجرهٔ طیبه‌ای است که ریشه در قرآن کریم و روایات نبوی دارد و شاخسار آن در کلام فلاسفه و عرفای اسلامی گسترده شده است.
|
تقسیم کلّی نخستین: |
اول: نافیان علم واجب
نافیان یا علم به ذات واجب را انکار کرده‌اند که قولی باطل و دور از شأن واجب است؛ یا علم به غیر را منکر شده‌اند و تنها علم به ذات را پذیرفته‌اند. این قول نیز، اگر به معنای نفی علم حصولى یا اضافى باشد، قابل تأمل است؛ اما نفی مطلق علم به غیر، نقصان در کمال الهی است.
دوم: مثبتین علم واجب
مثبتین خود بر دو قسم‌اند: منفصلی‌ها و متصلی‌ها. این تقسیم، همچون دو شاخهٔ اصلی از درخت توحید است که هر یک میوه‌های خاص خود را به بار آورده‌اند.
الف) منفصلی‌ها (علم واجب از ذات او جدا و خارج است)
|
ب) متصلی‌ها (علم در ذات واجب و غیرمنفصل است)
|
تمثیل سه‌گانهٔ علم انسانی (برای تبیین علم اجمالی اشرف)
حکما برای تقریر علم واجب، سه قسم علم انسانی را مثال زدند:
- تفصیلی زمانی همراه با تخیل و انتقال (نازل‌ترین)
- اجمالی محض (ملکهٔ ساده بدون حضور فعلی)
- اجمالی فی عین التفصیل (اشرف): همهٔ مسائل دفعةً حاضر و آمادهٔ تفصیل، بدون کثرت و گنگی؛ همچون عالمی که صد مسئله را یک‌جا می‌داند و به ترتیب پاسخ می‌دهد، بدون آنکه کثرت خارجی در ذاتش راه یابد.
|
اشرف الأقوال و حقّ عندنا علم واجب تعالی حضوریِ اجمالی فی عین التفصیل است؛ متصل به ذات، متحد وجوداً با معلومات، بدون کثرت و بدون نقصان. همهٔ ممکنات در ذات واجب به نحو وجود علمیِ مشکّک و شدتی حاضرند؛ نه کثرت خارجی در ذات راه دارد و نه جهل و اجمال ناقص. |
جمع‌بندی بخش
نفی علم از واجب، نقصان است. انفصال علم از ذات، نقصان بزرگ‌تر. علم حصولی کلیِ صرف، تشخص و جزئیات را نمی‌گیرد. علم حضوریِ تمام با کثرت حقیقی، ذات را محل کثرات می‌کند. پس اشرف مراتب آن است که علم واجب «متصل + عین ذات + اتحادی وجودی + اجمالی فی عین التفصیل» باشد؛ همان قول حکمت متعالیه که ملاصدرا در اسفار و سبزواری در منظومه بر آن مهر تأیید نهاده‌اند.
|
با نظارت صادق خادمی |
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!