متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تقریر اشراقی علم حضوری الهی در منظومه سبزواری

مقدمه

در کتاب شریف شرح المنظومة، پس از بیان اقوال گوناگون در مسئله علم الهی، مرحوم حکیم سبزواری رضوان‌الله‌علیه به اتخاذ رأی خویش می‌پردازد و از دو قول عظیم نمی‌تواند بگذرد: قول شهاب‌الدین سهروردی و قول صدرالمتألهین. در این مقام، ایشان نخست با تمام وجود به سراغ قول شیخ اشراق می‌رود و آن را با بیانی بدیع و بلند تقریر می‌فرماید که از بلندترین قطعات حکمت متعالیه و عرفان اشراقی به شمار می‌آید.

مضمون کلام شیخ اشراق به تقریر علامه طوسی و مرحوم حاجی

علم خداوند سبحان به ذات اقدس خود و به ما سواه، علم حضوری محض است؛ حضوری که هیچ‌گونه انفعال، حصول، کلیت، قبلیت، بعدیت، اجمال یا تفصیل در آن راه ندارد. ماسوی‌الله یک کاسه‌ی علم حق است، وعاء وجودی علم اوست. علم حق به ماسوی یعنی خود ماسوی؛ زیرا میان عالم و معلوم اتحاد وجودی محض برقرار است. ماسوی‌الله شؤون ذات احدی است، نه موجودی در عرض او.

استدلال بدیع مرحوم سبزواری بر اتحاد علم و معلوم در ساحت ربوبی

مرحوم حاجی در غرر هشتم از جلد سوم منظومه می‌فرماید:

غرر فی أن علمه تعالی بالأشیاء للعقل البسیط والإضافة الإشراقیة

و سپس استدلال را چنین سامان می‌دهد:

1. ذات مقدس حق تعالی علت تامه‌ی ذات «ما عدا» است؛ یعنی همه‌ی وجودات ممکنه اعم از مجرده و مادیه.
2. علم به علت، مستلزم علم به معلول است.
3. علم خداوند به ذات خود، عین ذات اوست؛ لا تغایر بینهما.
4. پس ذات حق و علم حق به ذات، متحدند → علت واحد.
5. بنابراین علت «ذات ما عدا» و علت «علم به ما عدا» نیز واحد است.
6. نتیجه منطقی: معلول این دو علت (ذات ما عدا و علم به ما عدا) نیز باید متحد باشد.
7. یعنی علم خداوند به ماسوی، عین ذات ماسوی است.
8. و الا لزم صدور الكثیر عن الواحد بلا مرجّح، و هو محال.

تمثیلات بدیع استاد در تبیین حضور محض

• آفتاب در همه خانه‌ها یکی است؛ دیوارهای ما آن را متعدد می‌نمایاند. دیوار را برداری، فقط یک آفتاب است.
• ما بر حقیقت ماسوی «انگشت نهادیم» و آن را جدا پنداشتیم؛ انگشت را برداری، هیچ جدایی نیست.
• علم ما به نفس خویش، عین نفس ماست، نه به‌واسطه‌ی نفس. رابطه‌ی خداوند با ماسوی نیز همین‌گونه است.
• حلوای تنتنی تا نخوری، شیرینی‌اش را ندانی. علم حصولی می‌گوید: «حلوا شیرین است»؛ علم حضوری یعنی خودت شیرینی باشی.

تبیین نوریت حقیقی در برابر نوریت عرضی

اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
خداوند نور آسمان‌ها و زمین‌هاست (نور: ۳۵)

نتیجه بخش نخست

علم حق = نوریت حق = قدرت حق = فیض مقدس = وجود مطلق منبسط (لا به شرط).
ماسوی = مستفیض = وجود مقید (به شرط شیء) که فانی در فیض است و فیض عین حق است.
پس در کل هستی جز حق و شؤون حق چیزی نیست.

جمع‌بندی کتاب

این تقریر اشراقیِ علم حضوری الهی که مرحوم حکیم سبزواری، یکی از بلندترین و بدیع‌ترین قطعات حکمت اسلامی است که در آن، علم خداوند نه به عنوان صفتی زاید بر ذات، بلکه عین ذات، عین نوریت، عین قدرت و عین فیض مقدس دانسته می‌شود. ماسوی‌الله نه موجودی در عرض حق، بلکه شأنی از شؤون نور واحد است؛ همچون شعاع‌های آفتاب که در هر خانه‌ای می‌تابد، ولی آفتاب یکی است. دیوارهای اعتباری ما آن را متعدد می‌نمایاند، وگرنه حقیقت واحد است و حضور محض.