متن تحقیق

وحدت در کثرت و کثرت در وحدت

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
جلسه بیست و چهارم – قسمت الهیات

بخش اول: تبیین دو مقام متلازم وحدت و کثرت

حکیم سبزواری پس از بیان «کثرت در وحدت – یعنی حضور همهٔ ممکنات در علم حضوریِ ذات احدیّت – به بیان وحدت در کثرت می‌پردازد تا منظومهٔ علم الهی و وجود الهی و وجود ممکنات را به کمال رساند. ایشان می‌فرمود:

فَذاتُهُ عَقلٌ بَسيطٌ جامِعٌ لِكُلِّ مَعقولٍ … وَالأَمرُ تابِعٌ

عبارت نخست اشاره به «کثرت فی الوحدة» است، یعنی علم ذاتی و حضوری حق تعالی به همهٔ ممکنات در ساحَت وحدتِ ذاتش. عبارت دوم اشاره به «وحدت فی الكثرة» است، یعنی فیض مقدس همان وحدت است که در ساحَت کثرتِ مستفیض ظاهر می‌شود؛ مستفیض کثرت است و فیض وحدت. پس وحدت همان فیض است که در کثرتِ مستفیض جاری است و مستفیض چیزی جز فیض نیست، بلکه فیض علت و اساس و جوهر مستفیض است. از این‌رو حکیم می‌فرماید: «وَالأَمرُ تابِعٌ» یعنی مستفیض تابع ذات تبارک و تعالی است.

بخش دوم: طرح شبههٔ مشهور و پیچیده

چنان‌که گفته شد، وقتی می‌گوییم «وحدت در کثرت یعنی فیض حق در مستفیض»، سخن تا حدودی جا می‌افتد؛ اما وقتی می‌گوییم «وحدت در کثرت یعنی حق در موجودات»، دل آرام نمی‌گیرد. شبهه چنین است:

1. اگر حق در همهٔ اقسام کثرت – حتی اشیاء خسیسه و مواضع دون و نجاسات – حاضر باشد، چگونه دل مؤمن به این حضور آرام می‌گیرد؟ چگونه حق در قاذورات و مواضع پست حضور دارد؟
2. اگر موجودات عین الله‌اند، چرا می‌گویید وجه الله؟ و اگر وجه الله‌اند، چرا می‌گویید عین الله؟ این دو تعبیر با هم تنافی دارند.

بخش سوم: دفع شبهه به نحو احسن

الف – نفی خسیس و شریف از ساحَت حق

پاسخ نخست آن است که اصلاً «دون» و «خسیس» نسبت به علو است و از منظر مخلوق است. از ساحت ربوبی هیچ موجودی «دون» نیست. قرآن کریم می‌فرماید:

«أسفل سافلین» نسبت به «أحسن تقویم» و «أعلى عليّين» است، نه نسبت به ذات حق. حق به اسفل سافلین نیز أقرب من حبل الوريد است:

پس «اقرب» و «ابعد» از ناحیهٔ خلقی است، نه ربوبی. از منظر ربوبی، حق به همهٔ موجودات أقرب من حبل الوريد است و هیچ «لا أقرب» ندارد. اگر حق از چیزی ابعد باشد، پس قربش به چه کسی تعلق گیرد؟ هیچ موجودی جز او نیست.

ب – موجودات «لا نفسیّة»اند

موجوداتْ نفسيت و استقلالي ندارند تا موضوع مستقل برای علم یا حضور باشند. نفسيت آن‌ها ربطی و عینی و فیضی است. مانند معنای حرفی (فی، إلی، من) که بدون اسم هیچ معنایی ندارد، موجودات نیز بدون حق «لا شیء» محض‌اند. پس موضوع علم حق به اشیاء، خودِ حق است، نه شیء مستقل.

بنابراین وقتی می‌گوییم «وحدت در کثرت»، دو استقلال روبه‌روی هم نیست که با هم جمع شوند؛ یک استقلال (حق) و یک لااستقلال (ممکنات) است. مانند جنس و فصل: ناطق عین حیوان است، ولی حیوان عین ناطق نیست.

ج – أمره و وجهه لا هو و لا غیره

نهایت پاسخ فنی این است که فیض مقدس و وجود منبسط «أمر» و «وجه» حق است و وجه حق «لا هو و لا غیره» است؛ مانند صورت زید که نه عین زید است و نه غیر زید. چون ربط محض است و نفسيت ندارد تا بتوان گفت «هو هو» یا «لیس هو».

بخش چهارم: نتیجهٔ عملی و تربیتی معرفت توحید

وقتی این معرفت در جان بنشیند، دیگر هیچ جای عالم برای یأس، شکست، ترس یا غم باقی نمی‌ماند. هر چه هست حق است. یک میلیون شهید بریزد، سر سفرهٔ حق ریخته است؛ یک کافر بمیرد، باز سر سفرهٔ حق مرده است.

مؤمن در سلول انفرادی نیز باید مرگ بر استکبار بگوید، نه فقط پشت بلندگو. این است معنای واقعی «لا خوفاً من نارک و لا طمعاً فی جنتک». این همان است که حضرت امیر علیه‌السلام فرمود:

كَيْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِكَ؟

یعنی فراق محال است؛ نه اینکه صبر ندارم، بلکه «لا يمكن الفراق أصلاً». هر جا باشم، تو هستی؛ اسفل سافلین هم باشم، تو أقرب من حبل الوريد هستی.

بخش پنجم: فقر ذاتی ممکنات و غنای ذاتی واجب

این بحث به «فقر ذاتی موجودات امکانيه» و «غنای ذاتی وجود واجب» بازمی‌گردد. قرآن کریم می‌فرماید:

«أنتم» اینجا از باب ضیق خناق است، نه از باب وجود حقیقی. در حقیقت «أنتم»ی نیست؛ «إن هی إلا أسماءٌ سمیتموها». هر چه هست اوست. «لمن الملك اليوم؟ لله الواحد القهار» – هر روز ملک اوست.

جمع‌بندی نهایی

فیض مقدس همان وجود منبسط است که بر هیاکل ممکنات گسترانیده شده و آن «أمر» و «کلمة» حق است؛ اولین کلمه‌ای که أسماع ممکنات را شکافت و آن‌ها را به شنیدن و هستی آورد. این وجود منبسط تابع محض ذات احدیت است، نه به معنای مشتق (من له التبع)، بلکه تبع محض، داخل فی صقع وجوده، عین ربط و عین فیض.

پس علم حق به اشیاء علم حضوری، عینی، فعلی، ذاتی است؛ نه حلولی، نه اتحادی، نه تعددی، نه حصولی و نه کثرتی. شهد الله أنه لا إله إلا هو والملائكة وأولوا العلم.