متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و ششم: علم خداوند به ممكنات و مراتب آن

۱. بیان قول مشائین و نقد آن

مشائین معتقدند که علم خداوند به ذات اقدسش علم حضوری و عینی است، اما علم او به ممکنات علم حصولی و کلی است؛ یعنی خداوند به «صورت علمیهٔ کلیهٔ ممکنات» عالم است، نه به خود خارج آنها. این قول در میان فلاسفهٔ مشایی بسیار مورد توجه و «غزل» بوده و حتی رؤسای این مکتب آن را پذیرفته بودند.

۱-۱. جواب نقضی

اگر علم خداوند به ممکنات به «صورت ارتسامیه» باشد، پس قدرت و ارادهٔ الهی به مقدورات و مرادات نیز باید به صورت باشد، در حالی که خود مشائین در قدرت و اراده چنین نمی‌گویند، زیرا می‌پذیرند که:

و این احاطه به «نفس الشیء» است، نه به «صورت الشیء». بنابراین میان علم و قدرت و اراده فرقی نیست؛ هر سه صفت ذاتیه‌اند و محتاج غیر نیستند.

۱-۲. جواب حلی

ریشهٔ اشکال مشائین آن است که علم را عرض انفعالی و متفرّع بر وجود معلوم می‌پندارند؛ یعنی تصور می‌کنند اول باید شیء در خارج موجود شود تا صورتش در ذهن نقش بندد. اما هنگامی که علم را «وجود محض»، «نور»، «مظهر و ظاهر» بدانیم، دیگر این اشکال پیش نمی‌آید. علم الهی علت تامهٔ ممکنات است، نه معلول آنها.

۱-۳. تأیید از لسان معصوم علیه‌السلام

این روایت شریفه به زیبایی نشان می‌دهد که همهٔ صفات الهی ذاتی و پیشین بر متعلقات‌اند، نه متفرع و محتاج به آنها.

۲. مراتب علم الهی

علم خداوند به ممکنات دارای مراتب متعدد است و به یک نحوه و یک ظرف نیست. استاد با استناد به بیت منظومه:

عنايةٌ و قلمٌ لوحٌ قضى و قدرٌ سجل كونٍ يُرتضى

شش مرتبه برمی‌شمارد:

1. عنایت الهی
2. قلم اعلی
3. لوح محفوظ
4. قضا
5. قدر
6. سجل کون (که صدرالمتألهین آن را قبول ندارد و پنج مرتبه می‌داند)

۳. «ما سوى الله» چیست؟

«ما سوى الله» تنها دو قطعهٔ «دنیا» و «آخرت» نیست، بلکه تمام مراتب طولی، عرضی، عمقی، کمی و کیفی هستی است؛ از اعلی علیین تا اسفل سافلین، از از ازل تا ابد، از مجردات تام تا مادهٔ محض. همهٔ این مراتب فعل حق و فیض منبسط اوست.

استاد با زبان تمثیل می‌فرماید: «یکی بود یکی نبود، غیر از خدا هیچ‌کس نبود… بعد هم یک دو روزی هستند، بعد کلک دنیا کنده می‌شود، همه می‌رویم یک‌کله در گرمخانهٔ آخرت می‌نشینیم!» و سپس با نقد تصاویر سطحی و «تخته‌سیاهی» از بهشت و قیامت، تأکید می‌کند که این مسائل به این سادگی نیست؛ دو هزار آیه دربارهٔ آخرت نازل شده و هنوز تمام نشده است.

۴. نتیجه‌گیری بخش

علم الهی حضوری محض است، نه حصولی و صورتی. همهٔ صفات خداوند ذاتی‌اند: عالمٌ بذاته، قادرٌ بذاته، مریدٌ بذاته. علم او به ممکنات از طریق نفس علم اوست، نه از طریق ممکنات. علم الهی دارای مراتب شش‌گانه است و همهٔ عالم مرآت و مظهر اوست. «ما سوى الله» تمام شئون فیض مقدس و وجود منبسط است.