متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش بیست و نهم و سی‌ام: قدرت واجب تعالی و عموم جعل

مقدمه بخش

پس از اثبات حیات، علم و اراده برای واجب تعالی، نوبت به اثبات قدرت و عموم جعل می‌رسد. این دو صفت، از ارکان توحید افعالی و از شئون فیاضیت علی‌الاطلاق حق‌اند. بحث قدرت، هم در مقام اثبات توانایی محض است و هم در مقام نفى هرگونه عجز، جبر یا سلطه‌گرىِ بدون علم.

سلسله‌مراتب طبیعی اسماء حسنی

اسماء الهی در یک نظام طولی و تفرّعی قرار دارند؛ نه گسیخته و پراکنده‌اند و نه هم‌رتبه. حیات، أمّ الاسماء است و علم، قدرت، اراده و سمع و بصر، ائمة الاسماء‌اند. سایر اسماء، از جمله جود، فیاضیت، رزق، رحمت و قهر، تحت حکومت این أمّ و ائمه قرار می‌گیرند.

تفاوت بنیادین قدرت و زور

قدرت، فعل متفرّع بر علم و عدل است؛ زور، فعل صادر از جهل و سلطه‌گری است. قاهر، جبّار و منتقم در حق تعالی، به معنای غلبه بر مبنای علم، حکمت و عدالت است، نه سلطه‌ی جاهلانه. امام حسین علیه‌السلام مظلوم بود، نه از روی عجز، بلکه از روی عدم اراده‌ی ظلم؛ زیرا مومن قادر است اما زورمدار نیست.

تعریف صحیح قدرت از دیدگاه حکمت متعالیه

متکلمین قدرت را چنین تعریف کردند: «قادر آن است که یصحّ منه الفعل و یصحّ منه التّرک». این تعریف مردود است؛ زیرا صِحّت و عدم صِحّت از صفات ممکن‌اند و واجب تعالی صفت ممکنه ندارد.

حکما قدرت را چنین تعریف می‌کنند: «إن شاء فعل و إن لم یشأ لم یفعل»؛ یعنی فعلش متفرّع بر علم و مشیّت است. اختیار به ترک فعل نیست، بلکه به انجام فعل بر اساس شعور و اراده است، حتی اگر دائمی باشد.

فاعل موجب بالذات، نه فاعل مجبور

حکمت متعالیه حق تعالی را «فاعل موجب بالذات» می‌داند، نه «مجبور». موجب یعنی کارش معلول ذات و صفات کمالیه‌اش است؛ یعنی بدون علم و اراده نمی‌تواند فعل کند، نه اینکه مثل خورشید فاقد شعور باشد.

خدا چون عالم، مرید، حکیم و جواد است، دائمی‌الفیض است. ترک فیض محال ذاتی است، نه جبر خارجی.

حادث بودن عالم و ازلی بودن فیض

عالم به ذات خود حادث و متجدّد است، اما فیض واجب ازلی و سرمدی است. زمان در فعل حق داخل نمی‌شود.

معیت قیومیه و نفی معیت متقابل

معیت مخصوص خداست: هو مع کل شیء، اما هیچ چیز معه نیست. معیت متقابل محال است.

نتیجه‌گیری بخش

قدرت واجب تعالی، قدرت علمى، ارادى، حکیمانه و جوادانه است؛ نه زور و سلطه‌ی جاهلانه. فیض او ازلی و دائمی است و عالم در هر لحظه «ثم خلق» دارد. توحید افعالی در همین جاست که هیچ فاعلی جز او نیست و هر فاعلی، مظهر فیض اوست.

جمع‌بندی نهایی کتاب تا این بخش

تاکنون ثابت شد که واجب تعالی حیّ، عالم، مرید و قادر است؛ قدرت او عام و شامل جمیع ممکنات است؛ فیض او ازلی و سرمدی است؛ هیچ عجز، جبر یا سلطه‌ی بدون علم در شأن او نیست؛ و هرچه در عالم هست، مظهر اسماء و صفات اوست. این است توحید ناب که قلب عارف و عقل حکیم را یک‌جا سیراب می‌کند.