متن تحقیق

غرر الفرائد فی الحیاة و ما یتبعها

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سیزدهم: تأخّر بحث حیات از علم و قدرت و حکمتی که در آن نهفته است

پس از آنکه علم و قدرت واجب تعالی به نحو لمّی و برهانی اثبات گردید، نوبت بیان صفات دیگر می‌رسد؛ زیرا حق تعالی مستجمع جمیع صفات کمال و جمال است. از این‌رو، در عبارت «غررٌ فی الحیاة و ما یتبع الحیاة» ابتدا حیات و سپس لوازم آن (سمع و بصر و کلام) مطرح می‌گردد.

حیات در حقیقت «أمّ الأسماء» است و بر همه اسماء مقدّم؛ لیکن در سیر بحث، پس از علم و قدرت واقع شده است. علت این تأخّر آن است که حیات پس از اثبات علم و قدرت، خودبه‌خود مفروغ‌عنه و مسلّم می‌گردد؛ زیرا حیات عبارت است از موجودی که مُدرِک و فاعل باشد. وقتی ثابت شد که واجب تعالی عالم و قادر است، یعنی مُدرِک و فاعل است، پس حیاتش نیز بالضروره ثابت است. بنابراین، نیازی به دلیل مستقل نیست؛ تنها نیازمند تبیین و تعریف است.

تعاریف سه‌گانه حیات

1. تعریف متوسط (مخصوص ذوی العقول): حیات آن حقیقت است که دارای ادراک و فعل باشد.
2. تعریف خاص واجب تعالی: حیات آن حقیقت است که ادراک و فعل عین ذاتش باشد، نه زاید بر ذات.
3. تعریف عام فلسفی (شامل جمادات نیز): حیات حقیقتی است که منشأ اثر خاصّ خودش باشد. هر موجودی اثر خاص خود دارد، پس همه موجودات به نحوی حی‌اند، لکن مراتب بسیار متفاوت است.

بخش چهاردهم: سمیع و بصیر بودن واجب تعالی

سمع و بصر به معنای عضو مادی در حق تعالی محال است؛ زیرا عین و أذن در ساحت قدس الهی راه ندارد. پس سمیع یعنی عالم به مسموعات و بصیر یعنی عالم به مبصرات.

از دیدگاه مشائیان، سمع و بصر به علم برمی‌گردد. لکن از منظر شیخ اشراق و عرفای کامل، عکس این است: علم الهی در مرتبه فعل، عین اضافه اشراقیه است، یعنی وجود خارجی همان علم تفصیلی خداوند است؛ بنابراین علم به سمع و بصر برمی‌گردد، نه سمع و بصر به علم.

سؤال: پس چرا نمی‌گوییم خداوند لامس، ذائق و شامّه نیز هست؟
جواب: زیرا این صفات در ظاهر نقص می‌نمایند؛ لذا توقیفی‌اند. تنها آنچه شارع مقدس تصریح فرموده (سمیع، بصیر، متکلم…) را می‌پذیریم و قیاس نمی‌کنیم.

بخش پانزدهم: کلام و تکلّم حق تعالی – اوج بحث

تکلّم در ظاهر برای ما نقص است؛ زیرا ما نمی‌توانیم باطن خود را مستقیم آشکار کنیم، ناچار زبان و دست و چشم به یاری می‌گیریم و گاه با قسم و بینه و برهان سخن می‌گوییم. اما کلام الهی اعلی مراتب کمال است: «إعراب عما فی الضمیر» یعنی اظهار آنچه در علم و حبّ ذاتی خداوند نهفته است.

مقایسه کلام انسانی و کلام الهی

کلام لفظی ما از تقاطع نفَس انسانی در مخرج‌های حروف پدید می‌آید. کلام الهی از تقاطع نفَس رحمانی – یعنی فیض مقدس و وجود منبسط – در مراتب هستی پدید می‌آید.

برخی عوالم را بیست و هشت مرتبه شمرده‌اند: عقل، نفس، نُه فلک، چهار عنصر، سه موالید، عالم مثال و نُه مقولهٔ عرَضی. لکن عدد ذوقی است؛ اصل آن است که همه هستی کلام الله و إعراب عما فی الضمیر الهی است.

نتیجه‌گیری کلّی کتاب

حیات، سمع و بصر پس از اثبات علم و قدرت، خودبه‌خود ثابت می‌شوند و تنها نیازمند تبیین‌اند. کلام الهی اما اعلی صفات کمالیه است؛ تمام موجودات از عالم عقل تا سنگ، کلام تام و ناطق خداوندند. هستی سراسر إعراب عما فی الضمیر الهی است و هر لحظه در شأن جدید، نفَس رحمانی تازه‌ای در عالم می‌دمد.