متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌و‌چهارم و سی‌و‌پنجم: حقیقت کلام و متکلّم در منظومه حکیم سبزواری

مقدمه: از کلام بشری تا کلام الهی

حکیم هادی سبزواری در این دو بیت نورانی، پرده از یکی از ژرف‌ترین و زیباترین مباحث الهیات بالمعنی الأخص برمی‌دارد: کلام نه تنها صوت و لفظ، بلکه هر آن چیزی است که «اعراب عما فی الضمیر» کند؛ یعنی مراد باطنی متکلّم را آشکار سازد. این تعریف، دریچه‌ای است به سوی فهم عالم به عنوان کتابی تدوین‌شده از کلمات الهی.

حقیقت کلام در اصطلاح بشری

کلام در نگاه نخست، لفظی است که برای بیان «ما فی الضمیر» وضع شده است. الفاظ، به روح معانی وضع گردیده‌اند و انسان هنگامی که می‌خواهد باطن خود را آشکار کند، به کلام متوسل می‌شود؛ همان‌گونه که ممکن است به اشاره، ایما، عقد، نسب یا هر وسیله دیگری تمسک جوید. بنابراین، در کلام انسانی دو حقیقت وجود دارد:

• حقیقت لفظی (صوت)
• حقیقت معنوی (مدلول)

رابطه این دو، ذاتی و طبیعی نیست، بلکه وضعی و جعلی است؛ یعنی وابسته به قرارداد واضع. از این‌رو، یک لفظ در یک زبان معنایی دارد و در زبان دیگر معنایی دیگر. دلالت لفظ بر معنا «طبیعی» نیست، بلکه «وضعی» است. با این حال، چون این وضع منظم، منضبط و مدار بسته است، بشر آن را اساس بیان ما فی الضمیر قرار داده است.

چرا لفظ را «کلام» نامیدند؟

لفظ از میان همه وسایل بیان، دو ویژگی ممتاز دارد:

1. أیسر بودن: آسان‌ترین راه بیان است؛ صوت غیر قار است، با تنفس همراه است، نیازی به مؤونه زائده ندارد.
2. أضبط بودن: منظم‌ترین و قانون‌مندترین است؛ برخلاف دلالات طبیعی (لرزش بدن، رنگ‌پریدگی، اشاره) که مبهم و قابل تأویل‌اند.

از این‌رو، لفظ را مسمّای «کلام» قرار دادند، هرچند اگر چیز دیگری همین دو ویژگی را داشت، به آن نیز کلام می‌گفتند.

انتقال مفهوم کلام به ساحت الهی

همین حقیقت در کلام الهی نیز جاری است. اگر چیزی غیر از لفظ، باطن و مراد الهی را آشکار کند، آن نیز «کلام الله» است. تفاوت بنیادین در اینجاست:

• دلالت لفظ بر معنا → جعلی و وضعی
• دلالت موجودات بر صفات الهی → طبیعی و ذاتی

عالم: کتاب کلمات الله

هر ذره از عالم، بالذات و نه بالوضع، حاکی از حكيم، عليم و قادر مطلق است. این ذره، «مشت نمونه خروار» است؛ حقیقت واجب را به ما می‌نمایاند. از این‌رو، تمام ماسوی الله، کلمات الله‌اند؛ یعنی مظاهر أسماء و صفات الهی.

شعر بلند عرفانی و تفسیر آن

یعنی: ظاهر همه موجودات، جمال و فیض حق است (هویدا) و باطن همه، جلال و ذات حق است (مستور). عارف وقتی به گل می‌نگرد، جمال حق را می‌بیند؛ وقتی به کوه می‌نگرد، جلال و وقار حق را.

تفسیر کلام امیرالمؤمنین علیه‌السلام

لو تَکاشَفتُم لَما تَدافَنتُم

نه آنکه از شدت بدی یکدیگر را دفن نکنید، بلکه اگر پرده‌ها کنار رود و حقیقت یکدیگر را ببینید که همه مظاهر حقید، دیگر «دفن» معنا ندارد؛ زیرا مدفون کسی است که فانی باشد، و مظاهر حق فانی نیستند. همه به سوی او بازمی‌گردند: «إلیه المنتهی».

نتیجه عملی: طهارت دائم مؤمن

مؤمن باید دائم‌الوضو و دائم‌الطهارة باشد؛ زیرا در عالمی از کلمات الله زندگی می‌کند که همگی مطهَّرند.

چرا خداوند متطهّرین را دوست دارد؟ زیرا هستی مطهَّر است و افضل مخلوقات باید با هستی هماهنگ باشد.

جمع‌بندی بخش

کلام، منحصر به لفظ نیست، بلکه هر چیزی است که مراد باطنی متکلّم را آشکار کند. لفظ تنها به دلیل أیسر و أضبط بودن، مسمّای کلام شد. در ساحت الهی، تمام موجودات، کلمات الله‌اند؛ زیرا بالذات و نه بالوضع، حاکی از أسماء و صفات حق‌اند. عالم، کتابی است تدوین‌شده از آیات الهی، و مؤمن در این کتاب مقدس، باید خود نیز مطهَّر و نورانی باشد.