متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: جزئى از اسماء الهى و دلالت طولى آن بر حق تعالى

هر جزئى از موجودات خارجى، جزئى از اسماء الهى است و مراد از «اسماء» در اين مقام، وجودات خارجى‌اند؛ زيرا هر موجودى نشانه و آيتى از حق تعالى است و هيچ موجودى را نتوان يافت كه دلالت بر حق نكند.

اين كلام، تفسير روشن آيه شريفه است:

پس هر موجودى، آيت و نشانه‌اى است كه به صفتى از صفات حق تعالى دلالت مى‌كند و اين دلالت، دلالت وضعى الهى است، نه وضع لفظى بشرى.

تفاوت وضع الهى و وضع بشرى

وضع لفظى بشرى، عرضى است؛ زيرا واضع (انسان) و لفظ و معنا، همگى مخلوق و در عرض يكديگرند. از اين‌روى، دلالت آن زائل‌شدنى، منقول، مشترك و گاه مرتجل است. اما وضع الهى، طولى و ذاتى است؛ زيرا مخلوق پس از خالق است و دلالت او بر خالق، لا يتخلف و لا يختلف؛ نه تخلف مى‌پذيرد و نه تغيير.

بخش دوم: هستى به‌مثابه كلام الله

حقيقت كلام، چيزى است كه متكلم را بيان كند، اعم از اينكه لفظ باشد يا نه. هرگاه چيزى مبدأ و منشأ خود را آشكار سازد، كلام است. بنابراين، تمام ماسوى‌الله كلام الله است و حق تعالى متكلم بالذات.

از اين‌روى، هستى را مى‌توان به مراتب كلام الهى تقسيم كرد، همان‌گونه كه آن را مراتب علم حق دانستيم:

مراتب كلام الهى

1. كلام وجوبى: عين ذات احديت است؛ «يا مَنْ دَلَّ بِذاتِهِ عَلىٰ ذاتِهِ». در اين مقام، متكلم و كلام و مخاطب واحدند.
2. كلام تجردى محض: عقول عاليه؛ كلمات تامه‌اى كه مستكفى بالذات‌اند و هيچ قوه و انتظار در آنها راه ندارد.
3. كلمات تامه بباطن: انوار قدسيه خاتم النبيين و ائمه معصومين عليهم‌السلام كه باطناً كامل‌اند و مقام صعودى دارند؛ «لو دَنَوْتَ أَنْمُلَةً لاحْتَرَقْتَ».
4. كلام نفسانى: عالم نفوس و مثال؛ في صحف منشرة.
5. كلام ناسوتى: عالم ماده و كثرت.

بخش سوم: تسبيح و سجده حقيقى همه موجودات

قرآن كريم فرمود:

اين تسبيح، حقيقى است، نه مجازى. هر موجودى به تشخص و لسان حال خود، ربّ شخصى خود را اعلام مى‌دارد. ربّ الناس غير ربّ الجن، و ربّ زيد غير ربّ عمروست. تربيت، شخصى و دقيق است.

بخش چهارم: حيات و شعور سراسر هستى

فاعل حكيم و ذى‌شعور، نمى‌تواند فعلى فاقد شعور بيافريند؛ زيرا ميان فاعل و فعل، سنخيت لازم است. بنابراين، تمام هستى حىّ و ناطق و شاعر است، ليكن هر يك به لسان حال خود.

جهل تنها به انسان نسبت داده شده است، زيرا جهل او «عدم ملكه» است، نه «سلب محض». سنگ و گياه، هر چه شأنيت دارند، دارند؛ آنچه ندارند، سلب محض است، نه جهل.

جمع‌بندى كتاب

هستى، آينه‌دار اسماء الهى است؛ هر ذره‌اى، آيتى است كه به صفتى از صفات حق دلالت مى‌كند. اين دلالت، طولى، ذاتى و پايدار است. تمام عالم، كلام الله است؛ از كلام وجوبى در ذات احديت تا كلام ناسوتى در عالم كثرت. همه موجودات، به لسان حال خود، تسبيح و سجده مى‌كنند و ربّ شخصى خود را اعلام مى‌دارند. سراسر هستى، حيات و شعور است و تنها انسان است كه به اختيار خود مى‌تواند ظلوم و جهول گردد؛ زيرا او جامع الكلمات و خليفة‌الله است.