متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: غرر فی تقسیم الكلام
تقسیم مراتب کلام الهی در هستی

بسم الله الرحمن الرحيم
الحمدلله رب العالمين و صلى الله على سيدنا محمد و آله الطاهرين

مقدمه: ضرورت بحث زنده و پویا

در مسیر معرفت الهی، سکوت و جمود، بزرگ‌ترین آفت است. طالب علم باید با دقت تمام مطالعه کند، پیش‌مطالعه نماید، مباحثه‌ای ژرف داشته باشد، اشکال کند، پاسخ گوید و حتی گاه با شور و حرارت به نقد بپردازد تا حقیقت از دل تاریکی بیرون آید. آن‌که در کلاس می‌نشیند، خاموش می‌ماند و سپس پراکنده می‌شود، از فیض بحث محروم مانده است. بحث زنده، حتی اگر گاه به جدال علمی بینجامد، دری است به سوی نور.

اصل بحث: هستی، کلام تامّ خداوند است

کلّ هستی، کلام خداوند است؛ اما این کلام یک‌سان نیست، بلکه مراتب سه‌گانه دارد که هر مرتبه‌ای، تجلی خاصی از اراده و علم الهی است:

مرتبه نخست: کلام وجوبی – عین ذات احدیّت

«فمنه ما قد كان عين الذات»

این مرتبه، کلامی است که عین ذات واجب‌الوجود است؛ وجودی کاملاً مجرد، نه تنها از ماده، بلکه حتی از مجالی اسماء و صفات. در این مقام، دال و مدلول یکی است؛ ذات به ذات خود دلالت می‌کند و هیچ واسطه‌ای نیست. این همان «کُن» حقیقی است که خودِ ذات، متکلّم و کلام و مخاطب است. این کلام، صوت ندارد، ندا ندارد، بلکه عین فعل الهی است.

مرتبه دوم: کلام امکانى تجردى – کلمات تامّه

«و منه ما … كلماتٌ تمّ»

این مرتبه، موجودات تامه‌ای هستند که هیچ حالت منتظَره ندارند؛ یعنی برای فیض‌یابی، نیازی به زمان، مکان یا استعداد مادی ندارند. امکان ذاتی‌شان برای افاضه فیض کافی است.

نمونه‌های بارز این مرتبه:

• عقول مفارقه در سلسله نزولیه (عقول عاليه)
• موجوداتی که «مستكفية بذواتها وببواطن ذواتها» هستند
• خمسه طیبه (اصحاب کساء)

مرتبه سوم: کلام امکانى مادی – ما فی صحف منشوره

در این مرتبه، کلام الهی در نفوس و عالم مثال و عالم ملک متکثر و منشور می‌شود؛ هر نوع، صورتی خاص می‌یابد و از این‌رو «صحف منشوره» نامیده شده است. کلمات الهی در این عالم، پایان‌ناپذیرند.

نتیجه‌گیری بخش: شرط درک حقیقت کلام الهی

آن‌که از ماده و جهل رها شود، می‌شنود که هر ذره در حال تسبیح است. ما تنها «جنبش» موجودات را می‌بینیم، اما تسبیح‌شان را نمی‌شنویم؛ همچون تماشای فیلمی بی‌صدا. اما اگر سالک بر «اهدنا الصراط المستقیم» مداومت ورزد تا آنجا که یا بمیرد یا بشنود، آن‌گاه در و دیوار با او هم‌نوا می‌شوند.

سوسمار برای پیامبر اکرم سخن می‌گفت؛ نه اینکه پیامبر او را تسخیر کرده باشد، بلکه او خود سخن می‌گفت و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله صداش را برای دیگران نیز بلند می‌کرد. موجودات سخن می‌گویند، اما گوش ما سنگین است.

جمع‌بندی نهایی کتاب

هستی، کتابی است گشوده از کلام الهی. این کلام گاه عین ذات است، گاه کلمه تامه، و گاه در صحیفه‌های منشور طبیعت متجلی می‌شود. راه رسیدن به درک این حقیقت، طهارت نفس است؛ طهارت از تعلقات مادی و طهارت از جهل. آن‌گاه که سالک به نهج‌البلاغه رسد و به بلوغ رسد، می‌بیند که:

و این است نهایت معرفت: آنکه وجود هر چیز را کلام خدا ببیند، حمد و تسبیح همه چیز را خواهد شنید.

اللهم صلّ على محمد و آل محمد و عجّل فرجهم
والحمدلله رب العالمین