متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکصد و چهل: حقیقت اراده در ممکن و واجب و نفى غرض زائد از ذات احدی

بسم الله الرحمن الرحیم
و الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین

مقدمه بخش: از حمد متعارف تا حمد حقيقي

در آغاز سوره حمد، خداوند متعال می‌فرماید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ». این حمدِ متعارف، بیانگر اظهار فضایل محموده و کمالات ستوده است؛ چنان‌که در کتاب آسمانی آمده که همه موجودات، خداوند را حمد و تسبیح می‌گویند. لیکن این تسبیح و حمد، بر معنای حقیقی آن حمل می‌شود، نه صرف دلالت حدوث یا امکان بر وجود مؤثری نامعلوم؛ آن‌چنان که گویی بنایی است که بناگرش ناشناخته و مجهول است و نه معلوم که آیا خود ساخته یا با دیگران. این‌گونه استدلال‌ها که متکلمان پیشین بر اراده و غرض بنا نهاده‌اند، از ژرفای عرفان و معرفت دور است.

هنگامی که سخن به زبان عارفان رسد، جان آدمی از شوق به تپش آید و قالب تهی کند؛ که این معنا، شایستهٔ آن است که انسان از هستی رها گردد و به وحدت رسد.

تعریف اراده در اصطلاح متکلمان و حکما

اراده در کلام متکلمان به تعاریف گوناگون آمده است: گاه میل، گاه اعتقاد به منفعت، گاه شوق، و گاه امری زائد بر علم. لیکن آنچه در این مقام برگزیده شد، این است که:

یعنی: اراده را شوق مؤکد بدان که پس از درك شيء ملائم (سازگار با طبع) پدید آید.

تحلیل بیت

• «داء» (به فتحه دال و همزه) همان طلب و شوق اولیه است.
• «مدرك ملائما» یعنی شیئی که درك آن با سرشت انسان سازگار است؛ مانند تشنه‌ای که آب را تصور کند.
• برخلاف «مدرك منافرا» که موجب انزجار است؛ مانند گرمایی که بر انسان گرمازده عارض شود.
• پس شوق مؤکد پس از درك ملائم، همان اراده است.

اراده در حق تعالی: عینیت داعی و ذات

در ساحت واجب الوجود، اراده عین ذات است، نه زائد بر آن. زیرا:

• علم خداوند عین ذات است.
• داعی (آنچه موجب شوق می‌شود) عین علم است.
• پس اراده نیز عین ذات خواهد بود.

بنابراین، غرض از ایجاد نیز عین ذات است. پرسش «خداوند جهان را برای چه آفرید؟» از اساس بی‌معناست؛ زیرا ذاتیات معلل نیستند و «برای چه» در ساحت ذات راه ندارد.

تفسیر آیه شریفه

این آیه، غایت مخلوق را بیان می‌کند، نه غایت خالق. یعنی آنان را آفریدیم تا به کمال معرفت و عبادت برسند، نه آنکه ما به آنان نیاز داشته باشیم.

صرف افعل التفضیل در حق تعالی و نفي کمّیت از ساحت ذات

صفات افعل التفضیل (اعلم، اقدر، ارحم) در حق تعالی، به معنای «بیشتر بودن» نیست؛ زیرا مبالغه و کمیت در ساحت ذات راه ندارد. این صیغه‌ها تنها دلالت بر ذاتی بودن صفت می‌کنند، نه بر زیادت کمّی.

از این‌رو، نوشتن «والله اعلم» در پایان تألیفات، دقیق نیست؛ باید گفت «والله عالم»، زیرا حقیقت علم تنها از آنِ اوست و دیگران، عالم بالعرض و بالذات نیستند.

جمع‌بندی نهایی کتاب

اراده در ممکن، شوق مؤکد پس از درك ملائم است و زائد بر ذات؛ اما در واجب تعالی، عین ذات است. خالقیت، فاعلیت و اراده، همه از شئون ذات احدی‌اند و غرض زائد و داعی خارجی در ساحت ربوبی راه ندارد. آفرینش، تجلی ذاتی است، نه فعل غرضی. و غایت مخلوق، رسیدن به عبادت و معرفت است، نه رفع نیازی از خالق.

و این است راز «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»؛ که حمد، نه از سر نیاز، که از سر کمال مطلق و فیض محض است.