متن تحقیق

شرح منظومه حکمت متعالیه

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: اراده الهیه؛ عین ذات یا صفت زاید؟

یکی از دقیق‌ترین مباحث در حکمت متعالیه، چگونگی نسبت اراده با ذات واجب تعالی است. آیا اراده در حق تعالی صفتی است زاید بر ذات یا عین ذات است؟

علت این عینیت آن است که هر کمالی که در عالم ممکنات به صورت غایت خارجی و منفصل حاصل می‌شود، در ساحت واجب به نحو أتم و أکمل، عین ذات است. اراده در حق، عین داعی است و آن داعی عین علم است و آن علم عین ذات است.

غایت خارجی در واجب محال است

چرا واجب تعالی غایت خارجی ندارد؟ زیرا غایت خارجی فرض می‌کند که چیزی کامل‌تر از فاعل وجود دارد که فاعل به سوی آن حرکت کند. اما در ساحت واجب، هیچ موجودی أکمل از او نیست تا او را غایت خود قرار دهد. بنابراین، هر چه در ممکنات غایت خارجی است، در واجب عین ذات است.

بخش دوم: أجلّ مدرَک و أتمّ مدرِک بودن ذات واجب

واجب تعالی هم أجلّ مدرَک است و هم أتمّ مدرِک.

أجلّ مدرَک بودن

أجلّ مدرَک یعنی بلندمرتبه‌ترین چیزی که ادراک می‌شود. همه موجودات به او ادراک می‌شوند، اما او به ذات خود ادراک می‌کند، نه به واسطه دیگری. دیگران به او ادراک می‌کنند، اما او به نفس ذات ادراک می‌کند.

أتمّ مدرِک بودن

أتمّ مدرِک یعنی کامل‌ترین ادراک‌کننده. علت آن دو امر است:

1. علم او به ذاتش حضوري محض است، نه حصولي و نه حضوري زاید بر ذات.
2. ذات او «حاضرٌ لذاته» است؛ یعنی هرگز از خود غافل نیست.

انسان حتی در مرتبه عقل مجرد، ادراکش به جهات متشتته (چشم، گوش، خیال، وهم، عقل) است، اما واجب تعالی همه مدارك را به یک مدرَک واحد جمعي ادراک می‌کند و آن مدرَک واحد، همان ذات متعالیه اوست.

بخش سوم: حضور ذاتی و علم حضوری محض

علم واجب به غیر، حضوری است، چه رسد به علم او به ذات خود. این حضور از آن روست که ذات او عین وجود محض است و هیچ نقص ماهوی، مادی یا موضوعی در او راه ندارد.

نفس ناطقه انسان هرچند مجرد است، اما باز ماهیت دارد و ماده به معنای اعم (تعلق به ماده) در او موجود است. از این‌رو ادراکش گرچه حضوری است، اما حضوری زاید بر ذات است. اما در ساحت واجب، حضور عین ذات است.

جمع‌بندی نهایی

اراده در حق تعالی عین ذات است، زیرا هیچ حالت معتزله و غایت خارجی در ساحت واجب راه ندارد. علم او حضوری محض و ذاتی است، ادراک او أتم ادراک‌هاست، زیرا نه آلت می‌خواهد، نه واسطه، نه ماهیت، نه ماده و نه موضوع. ذات او أجلّ مدرَک است، زیرا همه به او ادراک می‌شوند و او به ذات خود ادراک می‌کند. این عینیت و حضور و کمال، از لوازم وجود محض و وجوب ذاتی است که هیچ نقص و کثرت و امکان در او راه ندارد.