متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: آغاز کَوْن‌شناسی و حصر عقلی نظام کیانی

از این‌جا، استاد گران‌قدر وارد عظیم‌ترین و ژرف‌ترین فصل از کتاب هستی‌شناسی می‌شوند؛ یعنی تبیینِ دقیقِ «افعال حق» و «نظام کیانی» که از ذات احدیت صادر گشته است. هدف، آن است که همه‌ی ما سوى الله را به‌صورت علمی، حصری و عقلی دسته‌بندی کنیم، خصوصیاتشان را بشناسیم، احکامشان را دریابیم و نحوه‌ی صدورشان از واجب تعالی را به روشنی بیان نماییم؛ همان‌گونه که در دستور زبان، کلام را به اسم و فعل و حرف حصر می‌کنیم و چهارمی متصوّر نیست، در اینجا نیز می‌خواهیم «خلق الله» و «عالم» را به اقسام محصوره عقلی بازگردانیم تا هیچ موجودی از دایره‌ی رصد و تحلیل بیرون نماند.

تقسیم اول: رابطه‌ی مخلوقات با ماده و مدت (زمان)

نخستین تقسیمِ عقلی، بر پایه‌ی سبقت و لحوق ماده و زمان است. چهار حالت منطقاً ممکن است، لیکن یک حالت محال عقلی است؛ پس تنها سه قسم باقی می‌ماند:

قسم چهارم (متفرّع بر زمان ولی نه بر ماده) محال است؛ زیرا هر موجود زمانی لزوماً مادی نیز هست، و این تناقض عقلی است.

تقسیم دوم: از حیث کمال و نقص و استعداد استکمال

• تامّه: کامل مطلق، هیچ استعداد نقص و استکمالی ندارد ← عقول عشرة
• ناقصه مستکفیه: ناقص بالذات، اما استکمال در ذاتش نهفته است و محتاج مُکَمِّل غیر حق نیست ← نفوس انبیا و اولیای کاملین
• ناقصه غیر مستکفیه: ناقص و نیازمند مکمّل خارجی ← انسان‌های عادی، حیوانات، نباتات و جمادات

تقسیم سوم: از حیث تحریک و حرکت

• محرّک بالذات و غیر متحرّک: کامل مطلق ← عقول (حرکت از لوازم نقص است)
• محرّک و متحرّک معاً: کامل نسبی، واسطه فیض ← نفوس فلکیه و نفوس کامله بشری
• متحرّک فقط (غیر محرّک بالذات): ناقص مطلق ← اجسام و مادّیات

نتیجه‌گیری بخش نخست

این سه تقسیم، حصر عقلیِ کل نظام کیانی است؛ همانند حصر کلام به اسم و فعل و حرف، یا حصر منطق به معرّف و حجت. بدون این حصر، هیچ علمی (طبیعیات، زیست‌شناسی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، فقه، موسیقی و…) نمی‌تواند آغاز شود؛ زیرا:

این همان «بستن مدار وجود» است تا هیچ موجودی از دایره‌ی تحلیل و تبیین بیرون نماند و کار علمی از سرچشمه‌ی هستی‌شناسی آغاز گردد.