متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سوم: تبیین ارتباط حادث و قدیم در منظومه حکمی سبحانی

مقدمه: طرح یکی از کهن‌ترین و پرماجراترین مسائل حکمت الهی

پس از آن‌که روشن شد که کثرت عالم به واسطه کثرت حیثیات عقل اول پدید آمده و وحدت ذات احدیت محفوظ مانده است، اکنون مسئله‌ای دیگر و بسیار کهن پیش می‌آید؛ مسئله‌ای که تاریخ فلسفه را به دو اردوگاه عظیم تقسیم کرده و قرن‌ها محل نزاع فیلسوفان، متکلمان و عارفان بوده است: چگونه ممکن است عالمِ حادث با علتش که قدیمِ سرمدی است، ارتباط علی داشته باشد؟ این پرسش، همان اشکال مشهور «ارتباط حادث و قدیم» است که هر مکتب حکمی ناگزیر از مواجهه با آن بوده است.

صورت‌بندی دقیق اشکال

حق تعالی قدیمٌ بالذات است، ازلی و ابدی و سرمدی، و هیچ‌گونه حدوث و تغییر در ذات و صفات او راه ندارد. از سوی دیگر، عالم را مشاهده می‌کنیم که سراسر متغیر است و هر متغیر، حادث است. بنابراین عالم حادث است. حال، شئ حادث چگونه می‌تواند معلول قدیم باشد؟
اگر علت قدیم باشد، معلول نیز باید قدیم باشد؛ و اگر معلول حادث باشد، علت نیز باید حادث باشد، زیرا میان علت و معلول تناسب و سنخیت ضروری است. این تناقض ظاهری، همان نقطه مرکزی نزاع تاریخی میان حکیمان و متکلمان و عارفان است.

بررسی آراء سه گروه اصلی

الف. کلام اشعری و پاسخ متکلمان

متکلمان اشعری برای فرار از اشکال، گفتند: خداوند همیشه مختار است و استمرار فعل با اختیار منافات ندارد. همان‌گونه که معصوم همواره طاعت می‌کند ولی مختار است و نیازی نیست که گاهی گناه کند تا مختار بودنش اثبات شود، خداوند نیز «شاء دائماً ففعل دائماً». بنابراین، خلق مداوم عالم با قدرت و اختیار الهی سازگار است.

ب. پاسخ مشائیان (ابن‌سینا و پیروان)

مشائیان برای حل مسئله، میان «حدوث ذاتی» و «حدوث زمانی» تمایز نهادند و گفتند:

• آن‌چه در طول زمان است و متغیر است، حادث زمانی است.
• اما اصل ماده (هیولی اولی)، اصل حرکت و اصل زمان، قدیم زمانی‌اند، زیرا:
• هر فعلیت نیازمند استعداد سابق است → تسلسل → پس باید اصل ماده‌ای باشد که خود محتاج استعداد سابق نباشد.
• زمان نیز مسبوق به زمان نیست → پس قدیم است.
• حرکت نیز دو وجه دارد: وجه ثابت (للرب) و وجه متغیر (للعبد). وجه ثابت آن، واسطه فیض میان قدیم و حادث است.

این آیات و آیات مشابه، دلالت صریح بر حدوث کل عالم حتی افلاک و زمان و ماده دارند. گفتنِ «اصل ماده قدیم است» یا «حرکت افلاک ازلی است»، خلاف ضرورت دین و عقل سلیم است.

ج. پاسخ میرداماد (حدوث دهری)

میرداماد برای فرار از اشکال، سه مرتبه وجودی وضع کرد:

1. زمان (برای عالم طبیعت)
2. دهر (برای عالم عقول و افلاک)
3. سرمد (برای ذات احدیت)

عالم در دهر حادث است ولی در زمان قدیم دهری است.

د. پاسخ صدرالمتألهین (حرکت جوهریه و تجدد امثال)

ملاصدرا با تکیه بر حرکت جوهریه و تشکیک خاص الخاص در وجود، گفت: عالم به حدوث ذاتی حادث است ولی به حدوث زمانی قدیم نیست؛ یعنی هر لحظه در فیض جدید و تجدد امثال است، پس هم محتاج علت دائمی است و هم سنخیت دارد.

حل نهایی از منظر عرفان نظری اصیل

عارفان کامل، اشکال را از بنیاد دگرگون می‌کنند و می‌گویند:

اصلاً دوئیت و فاصله‌ای در کار نیست. عالم عین ربط است، عین فقر است، عین تجلی است. حادث و قدیم تنها از نگاه ما دوتاست؛ از نگاه حق، یک وجود است که ظهور کرده است.

به تعبیر عارفان: «کلّه منه و إلیه و به و فیه». عالم شئون و تعینات همان وجود واحد است، نه موجودی مستقل در برابر او. بنابراین، سنخیت کامل است، زیرا معلول در حقیقت همان علت است در مرتبه تعین و ظهور.

جمع‌بندی بخش

تمام راه‌حل‌های کلامی و فلسفی (از اشاعره تا مشائیان، میرداماد و حتی ملاصدرا) در نهایت یا به قدم بخشی از عالم منتهی شد یا به نوعی جمع تبرّعی و فرار از اشکال واقعی. تنها کلام عارفان کامل است که مسئله را از ریشه حل می‌کند: عالم نه قدیم است که بی‌نیاز باشد، نه حادث است که بیگانه باشد؛ بلکه ظهور دمادم و تجلی لحظه به لحظهٔ همان وجود واحد است.