متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ حکمت سبزواری
آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: صورت مسئلهٔ ربط حادث به قدیم

یکی از دشوارترین و در عین حال بنیادی‌ترین مسائل حکمت متعالیه، چگونگی اتصال قدیم محض (واجب تعالی) به حادث محض (عالم کون و فساد) است. این مسئله به تعبیر دقیق‌تر، «ربط حادث به قدیم» یا «چگونگی صدور کثرت حادث از وحدت قدیم» نامیده می‌شود. ذهن حکیم چون در برابر دو ساحل متضد قرار می‌گیرد: از یک سو، واجب الوجود بالذات قدیم محض است و هیچ‌گونه تغییر و تجدد در ذات و فعل او راه ندارد؛ از سوی دیگر، عالم طبیعت سراسر حدوث و تجدد و تغییر است. حال چگونه ممکن است قدیمِ لاتغیّر، علت مستقیم حادثِ متغیّر باشد؟

بخش دوم: بیان مشائین – واسطهٔ حرکت عرضی دوری افلاک

۱. اصل قول

مشائین برای حل این معضل، به حرکت دوری افلاک تمسک جستند. حرکت فلکی از آن حیث که «توسطیه» است (یعنی از مبدأ تا منتها یک امر واحد بسیط و مستمر است) ثبات دارد و از این حیث به واجب و عقول متصل می‌شود؛ و از آن حیث که «قطعیه» است (یعنی هر لحظه قطعهٔ جدیدی از آن تحقق می‌یابد) تجدد دارد و از این حیث علت حوادث مادون می‌گردد.

۲. تبیین دقیق‌تر

در هر حرکت، دو اعتبار متصور است:
• اعتبار توسطی: امر واحد بسیط ممتد که در همهٔ اجزاء حرکت یکسان است (مثل «از قم تا تهران» که در هر نقطه‌ای از مسیر، همین نسبت برقرار است).
• اعتبار قطعی: هر لحظه، حدّ و قطعهٔ جدیدی از حرکت تحقق می‌یابد.

مشائین گفتند: ذات حرکت (به اعتبار توسطی) ثابت و قدیم است و به واجب منتهی می‌شود؛ اما نسب متجددةٔ آن (به اعتبار قطعی) علت حوادث می‌گردد. بنابراین، علت تامهٔ هر حادث، مرکب است از:
• شىء قدیم (عقل فعال یا واجب بالذات)
• شىء حادث (قطعهٔ متجدد حرکت)

۳. اشکال اساسی

بخش سوم: بیان صدرالمتألهین – واسطهٔ تجدد ذاتی طبیعت و حرکت جوهرى

۱. اصل قول

ملاصدرا به جای حرکت عرضی دوری، به «حرکت جوهرى» و «تجدد ذاتی طبیعت» تمسک جست. هر آنچه بالعرض متغیّر است، به چیزی بالذات متغیّر بازمی‌گردد. حرکت عرضی افلاک نیز معلول حرکت جوهرى طبیعت فلکیه است. بنابراین، طبیعت کل در ذات خود متجدد است و این تجدد عین حدوث و عدم ثبات است.

۲. دو وجه طبیعت

طبیعت دو چهره دارد:
• وجه عقلی ثابت: علم ازلی خداوند و صورت قضای الهی که حافظ ثبات زمان و طبیعت است و از عالم نیست.
• وجه کونی قدرى متجدد: آناً فآناً در خلق جدید حادث می‌شود.

۳. اشکالات وارد بر این بیان

الف) پایین آوردن ساحت علم ازلی حق تا پاشنهٔ عالم ماده و طبیعت.
ب) لازم می‌آید تمام عوالم عقلی نیز «حادث» و جزء «عالم» (ماسوی) باشند؛ حال آنکه عقل اول و عقول، مظاهر اسماء‌اند، نه «خلق جدید».

بخش چهارم: بیان میرداماد – واسطهٔ عالم دهر

میرداماد ظاهر عالم را زمان (حادث) و باطن آن را دهر (ثابت) دانست. از حیث دهر به سرمد و واجب متصل است و از حیث زمان علت حوادث مادون.

بخش پنجم: بیان متکلمین – انقطاع فیض

متکلمین گفتند فیض الهی نیز حادث است و خداوند در زمانی خاص «مصلحت» دیده که عالم را بیافریند.

جمع‌بندی نهایی

هیچ‌یک از چهار بیان مشهور، مسئلهٔ ربط حادث به قدیم را به‌صورت واقعی و بی‌اشکال حل نکرده است:

• مشائی → قدم زمانی لازم آمد
• صدرایی → علم ازلی حق تا مرتبهٔ طبیعت تنزل یافت
• میرداماد → لغز و معما بدون واقعیت خارجی
• متکلمین → انقطاع فیض و افتادن در مصلحت

استاد در پایان فرمودند: «این حضرات کاری نکردند در این مشکل… اگر عارفی توانست کاری بکند کرد، و الا با این بیانات حل نیست.» اشاره به این‌که راه‌حل حقیقی در عرفان نظری و فیض مقدس و تنفس رحمانی است که نه قدیم زمانی است و نه منقطع، بلکه دائماً در مرتبهٔ واحدیت و احدیت جاری است.

پایان بخش چهل و سوم شرح منظومهٔ حکمت سبزواری – الهیات بالمعنی الأخص