متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش چهل و چهارم: کیفیت حصول کثرت در عالم از دیدگاه حکمت اشراق

مقدمهٔ بخش

در این بخش، به بررسی دقیق اختلاف بنیادین میان دو مکتب بزرگ فلسفی اسلامی، یعنی حکمت مشّاء و حکمت اشراق، در چگونگی صدور کثرت از واجب تعالی می‌پردازیم. این اختلاف، نه تنها در ترتیب صدور موجودات، بلکه در اصل امکان و کیفیت تحقق کثرت طولى و عرضى ریشه دارد و از مهم‌ترین مباحث نظری در الهیات بالمعنی‌الأخص به شمار می‌رود.

نقد شيخ اشراق بر نظريهٔ مشّائين در باب صدور کثرت

مشّائین معتقد بودند که از هر عقل طولى، به دو اعتبار، دو چیز صادر می‌شود: از حیث نورانیت و فعلیت، عقل طولى بعدی؛ و از حیث ماهیت و امکان خاص، یک فلک. بدین ترتیب، افلاک در لابه‌لای عقول طولیه قرار می‌گرفتند و عدد عقول طولیه محدود به ده عقل (از عقل اول تا عقل فعال) بود. پس از عقل فعال، تنها عقول عرضیه باقی می‌ماند که دیگر طولاً علت نیستند، بلکه صرفاً مدبّر مادون‌اند.

شيخ اشراق این ترتیب را نپذیرفت و چهار اشکال اساسی بر آن وارد کرد که هر یک، بنایی نو در نظام صدور می‌سازد.

چهار اختلاف بنیادین حکمت اشراق با مشّائین

اول: جدایی کامل عالم افلاک از عالم عقول طولیه

عالم عقول طولیه، عالم تجرد محض و نورانیت خالص است. فلک اما، جرم اثیری و قاسق است. قاسق در نور محض راه ندارد. بنابراین، نوبت افلاک پس از اتمام مراتب کثیرهٔ عقول طولیه و ورود به عقول عرضیه می‌رسد. تا وقتی ترکیب عقلى است، نوبت به فلک نمی‌رسد.

دوم: عقول طولیه بیش از ده تا، اما متناهی‌اند

هر عقل طولى، هم نور الانوار (حق تعالی) را به طور مستقیم یا با واسطه مشاهده می‌کند و هم تمام عقول مافوق خود را (بى‌واسطه یا با واسطه) می‌نگرد. این مشاهدات متعدد، اشراقات تصاعدی پدید می‌آورند. مثال معروف سهروردی خانه‌ای پر از آینه است که هر آینه، هم خود را می‌بیند، هم همهٔ آینه‌های دیگر را، هم نور اصلی را؛ لذا تعداد انعکاس‌ها به شدّت افزایش می‌یابد.

سوم: علت تناهی عقول طولیه

مانند نور خورشید که هرچه بیشتر منعکس و تنزّل یابد، شدت آن کاسته می‌شود تا جایی که دیگر نوری در مقابلش پدید نمی‌آید، شدت نورانیت عقول طولیه نیز با تنزّل و تعدّد قوابل و اصطکاکات تدریجی کاسته می‌شود. هنگامی که شدت به نهایت ضعف رسد، سلسلهٔ طولیه قطع می‌گردد و به عقول عرضیه تبدیل می‌شود.

چهارم: نحوهٔ صدور عقول عرضیه (متکافئه) از عقول طولیه

هر عقل طولى دارای دو نوع شهود است:

1. شهود نور الانوار (حق تعالی) ـ مستقیم یا با واسطه
2. شهود تمام عقول مافوق خود ـ بى‌واسطه یا با واسطه

هر یک از این مشاهدات، «جهت حقیقی» مستقل است و از هر جهت، عقل عرضى جدیدی صادر می‌شود. بدین ترتیب، تعداد عقول عرضیه بسیار کثیر می‌گردد و هر یک، ربّ نوعی از انواع عالم طبیعت (انسان، حیوان، نبات، جماد…) می‌شود.

تبیین شعری منظومه در این باب

متن منظومه در این بخش به شرح زیر است:

…أسس أُسا شیئاً … فی باب مصدریّة التکثّرِ طولاً و عرضاً
تستبصرُ من نسب القواهر الطولیّةِ و وُجدت قواهر العرضیّة
لا یؤخذ الأفلاکُ ترتیباً إذا قد کانت الترکیبُ عقلَ …
و بالنور نورٌ مفیضٌ نورَ عددٍ محصورٍ و نورُ الأنوار لها مشاهدٌ
شروعه التقلیدُ علیها واردٌ کذا شعاع قاهرٍ …
علی یفعل قادرٍ یکون سافلاً بالواسطةِ منه تعالی أیضاً فیفعل الثانی منه فیضاً

شرح عبارات کلیدی شعر

• أسس أُسا شیئاً … فی باب مصدریّة التکثّر: شیخنا الاشراق، شیخ شهاب‌الدین سهروردی قدس‌سره، بنایی نو در چگونگی صدور کثرت از واحد وضع کرد.
• تستبصر من نسب القواهر الطولیّة: از نسبت‌ها و اشراقات قواهر طولیه (عقول طولیه) پدید می‌آیند قواهر عرضیه.
• لا یؤخذ الأفلاک ترتیباً إذا قد کانت الترکیب عقلَ: تا وقتی ترکیب عقلى است، افلاک در ترتیب طولى گرفته نمی‌شوند.
• نور الأنوار لها مشاهدٌ: حق تعالی برای همهٔ عقول طولیه، به صورت مستقیم یا با واسطه، مشاهد است.

جمع‌بندی بخش

حکمت اشراق با تکیه بر شهود نورى و تمثیلات حسّی دقیق (آینه، انعکاس خورشید، ضعف تدریجی شدت)، نظام صدور کثرت را از نو بنیان نهاد و چهار اشکال اساسی بر مشّائین وارد کرد. این نظام، اگرچه به ظاهر تمثیلی می‌نماید، اما نزد سهروردی و پیروانش برهان قطعى است؛ زیرا مبتنی بر ذوق اشراقى و شهود مستقیم نور است، نه صرف استدلال برهانی منطقی.