متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: ریشهٔ اختلاف میان حکمت اشراق و حکمت مشّاء در باب عقول طولیه

در منظومهٔ حکیم حاج ملاهادی سبزواری – که از شاهکارهای حکمت متعالیه به شمار می‌رود – هنگامی که سخن از عقول مستطاببه و مراتب نورانی عالم مفارقات به میان می‌آید، اختلاف عمیق میان دو مشرب بزرگ فلسفی اسلام یعنی مشرب شیخ اشراق شهاب‌الدین سهروردی و مشرب مشّائین به رهبری شیخ‌الرئیس ابن‌سینا آشکار می‌گردد.

مبنای ردّ نظریهٔ ده عقل در حکمت اشراق

شیخ اشراق بر آن است که عقول نمی‌توانند صرفاً در حدّ عقول افلاک باشند، چه آنکه افلاک متأخّرند و معلول؛ پس چگونه ممکن است علت‌های پیشین، منحصر در تعداد معلول‌های خویش گردند؟ این سخن، قفل محدودیت عددی را می‌شکند و دریچه‌ای به سوی تکثّر نامتناهی‌نما اما متناهی در ذات می‌گشاید.

مکانیزم صدور و تکثّر عقول در نظام اشراقی

اصل بنیادین در این نظام، دو رابطهٔ متمایز است:

1. از بالا به پایین: صرفاً اشراق است، یعنی فیض و بخشش نور از مافوق به مادون.
2. از پایین به بالا: صرفاً مشاهده و شهود است، یعنی مادون، مافوق خود را می‌بیند و درک می‌کند، اما نمی‌تواند به او اشراق نماید.

هر اشراق، فعل است و عقل جدیدی می‌آفریند؛ هر مشاهده نیز فعل است و عقل جدیدی دیگر پدید می‌آورد. بدین‌سان، هر نور قاهر با دو فعلِ صدوری، دو نور دیگر صادر می‌کند.

تصاعد هندسی تکثّر عقول

حق تعالی بر عقل اول → یک اشراق → عقل اول موجود می‌شود.
عقل اول دو فعل دارد:

• تأمّل در ذات خود → صدور عقل دوم از ناحیهٔ خودش
• اشراف بر حق تعالی → صدور عقل دومی از ناحیهٔ اشراق مستقیم حق

پس از یک عقل، دو عقل پدید می‌آید.
عقل دوم نیز همین دو فعل را دارد → چهار عقل جدید.
عقل سوم → هشت عقل جدید.
و این سلسله به صورت تصاعد هندسی (۲ⁿ) ادامه می‌یابد.

عبارت صریح شیخ اشراق در حکمهٔ الإشراق

شیخ شهاب‌الدین سهروردی در بخش «فی العقول والأنوار القاهرة» می‌فرماید:

کلّ نور قاهر إذا تأمّل ذاته أفاض نوراً مجرّداً، وإذا أشرف على النور الأعلى الذي هو سببه أفاض نوراً آخر، فکلّ واحد من الأنوار القاهرة له نوران: أحدهما من تأمّل ذاته والآخر من إشرافه على سببه، وهکذا إلى ما لا يتناهى، لکن لا يتناهى في الضعف والقهر.

ترجمه: هر نور قاهری چون در ذات خویش تأمل کند، نوری مجرد افاضه می‌نماید و چون بر نور اعلی که سبب اوست اشراف یابد، نوری دیگر افاضه می‌کند. پس هر یک از انوار قاهره را دو نور است: یکی از تأمل در ذات خویش و دیگری از اشراف بر سببش؛ و این سلسله چنین ادامه می‌یابد تا بی‌نهایت، لیکن بی‌نهایت در ضعف و مغلوبیت.

جمع‌بندی بخش

شیخ اشراق با این مکانیزم نورانی و ساده، هم از تنگنای عدد دهگانهٔ مشّائین رهایی می‌یابد، هم لایتناهی ریاضی را نفی می‌کند، هم نظام سلسله‌مراتبی فیض را حفظ می‌نماید، و هم عالم عقول را به دریایی بی‌کران از انوار قدسیه تبدیل می‌کند که هر لحظه از تأمل و اشراق، موج‌های نوینی از نور می‌جهد و کائنات را رونق می‌بخشد.