متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح حكمة الإشراق شیخ شهاب‌الدین سهروردی
به قلم آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: تبیین شهود و إشراق در سلسله عقول قاهره و نور الأنوار

نور الأنوار که همان ذات واجب الوجود است، «لها مشاهد»؛ یعنی حق تعالی محل شهود و مشاهده همه عقول است. همه عقول او را می‌بینند و مشاهده می‌کنند، زیرا برای عقول هیچ پرده و حجابی نیست. شهود از مادون به سوی معالی است و إشراق از معالی به سوی مادون. همه عقول به سوی او شهود دارند و او بر همه عقول إشراق می‌فرماید. فعل از بالا به پایین «إشراق» و فعل از پایین به بالا «شهود» نامیده می‌شود.

از این‌رو فرمود: «فيحصل من شهود كلّ منها»؛ یعنی از مشاهده هر یک از عقول به سوی نور الأنوار و غیره، دو چیز حاصل می‌گردد:

1. مشاهده حق تعالی و عقول دیگر
2. إیجاد عقول عرضیه به عنوان ثمره شهود عقول طولیه

شهود در سلسله طولیه عقول

عقل اول، حق تعالی را بدون هیچ واسطه مشاهده می‌کند. عقل دوم، عقل اول را بدون واسطه و حق را به واسطه عقل اول مشاهده می‌کند؛ هم با واسطه و هم بدون واسطه. همین‌گونه هر عقل بعدی، عقل مافوق بلافصل خود را بدون واسطه و عقول بالاتر و حق تعالی را با واسطه‌های متعدد مشاهده می‌کند.

إشراق در سلسله طولیه عقول

بالایی‌ها بر پایینی‌ها إشراق دارند و پایینی‌ها بالائی‌ها را مشاهده می‌کنند. إشراق همان فیض‌رسانی است. حق تعالی بر عقل اول بدون واسطه إشراق می‌فرماید، عقل اول بر عقل دوم بدون واسطه، عقل دوم بر سوم، و به همین ترتیب تا آخر. اما عقل اول بر عقل سوم به واسطه عقل دوم، و بر عقل چهارم به دو واسطه إشراق دارد. هر چه پایین‌تر می‌رویم، واسطه‌ها افزایش می‌یابد. از این‌رو إشراق هم بدون واسطه است و هم با واسطه و گاه با چندین واسطه.

بخش دوم: إشراق عقلی و ورود آن بر جمیع قواهر

إشراق حق تعالی «عقلی» است، نه حسی و نه عرضی. بنابراین، هیچ عقل یا نوری نمی‌تواند جلوی إشراق او را بگیرد، چنان‌که ابر جلوی خورشید را می‌گیرد. إشراق او «وارد» است؛ یعنی بر همه عقول سیطره دارد و همه را فیض می‌دهد.

همان‌گونه که هر نور قاهر پس از نور الأنوار، شعاع عالمی دارد، همین‌طور هر نور قاهر نسبت به مادون خود قاهر است و نسبت به مافوق خود سافل و قابل فیض. پس هر عقل بالاتر، بر پایین‌تر إشراق دارد و از بالاتر ترکّب فیض می‌کند و شهود دارد.

هر نور قاهر غیر از نور الأقرب (عقل اول)، إشراق را هم بلاواسطة و هم بواسطة قبول می‌کند. یعنی حق تعالی به همه عقول هم مستقیم فیض می‌رساند و هم به واسطه عقول میانی.

تضاعف إشراقات به صورت تصاعد هندسی

بخش سوم: وحدت در کثرت و کثرت در وحدت در عالم قواهر

چون در عالم مفارقات هیچ حجابی از ماده و لواحق آن (زمان، مکان و غیرهما) نیست، و عقول یکدیگر را حاجب نیستند، پس:

• هر سافلی، همه عالي‌ها و حتی نور الأنوار را مشاهده می‌کند.
• هر عالي، بر همه سافل‌ها حتی أبعد الأسفل إشراق دارد.
• در هر یک از قواهر، جمیع الصور النوریه موجود است؛ اما آنچه مافوق است به نحو أعلی و آنچه مادون است به نحو أضعف.

عقول قاهره همچون مرایای متعاکسه‌اند؛ هر یک آینه تمام‌نمای دیگری است:

این همان کلام ارسطاطالیس است که: «الأشياء التي في العالم الأعلى كلّها ضياء، ولذلك كان كلّ واحد منها يري الأشياء كلّها في ذات صاحبه».

جمع‌بندی نهایی

عالم عقول قاهره، عالمی است ضیاء محض، بی‌حجاب و بی‌غاسق. در آن، شهود و إشراق با هم جریان دارند؛ تضاعف نور سانح تا بی‌نهایت ادامه می‌یابد؛ هر عقل، همه عقول و حق را در خود دارد و همه در اوست؛ وحدت و کثرت در نهایت وحدت جمع می‌شوند و هر مرآتی، مرآت تمامی مرایا است. این است حقیقت عالم نورانی که ملائکه همان عقول‌اند و هر یک اگر در رکوع است، دیگری را در سجده می‌بیند، زیرا هیچ حجابی میان آنان نیست.