متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تفاوت نور حسی و ضیاء با نور حقیقی و معنوی در نظام اشراقی سهروردی

شیخ اشراق در اواخر الفصل الثالث من المطلب الثالث من القسم الثالث حکمهٔ الاشراق، پس از تبیین مراتب عقول طولیه و عرضیّه، به سه مسئلهٔ بنیادین می‌پردازد: نخست، تمایز میان نور حسی و نور حقیقی؛ دوم، نحوهٔ ترتیب کثرت عرضی و خطای مشّائیان در این باب؛ سوم، رتبهٔ عالم جسمانی و افلاک در سلسلهٔ مراتب وجود.

وجه برتری آن این است که نور حسی در هنگام اشراق خود، محلِ فاقد آن اشراق است؛ یعنی خودِ جسم در باطن جاهل به آن نور و تاریک است. هرچند انوار مختلف بر محلی بتابند و از حیث إظلال با یکدیگر تفاوت یابند، آن محل همچنان فاقد نور ذاتی است. اما ادراکات معنوی و نور حقیقی و معرفت و ایمان – که از احکام انوار حقیقیه‌اند – چون بر دلی بتابند، آن دل را از «گِل» به «گُل» تبدیل می‌کنند؛ دل مؤمن می‌شود و ایمان در دل نیست، بلکه دل خود ایمان می‌گردد.

از همین‌جاست که در سلوک، «تخلیه» شرط «تحلیه» است؛ تخلیه نه تنها از گناه، بلکه از ماده و گِلِ وجود. دل باید از ماده خالی شود تا گُل گردد، آن‌گاه دل شود و منبع فیض و محل تجلیات حق تعالی گردد.

بخش دوم: تولد عقول عرضیّه از اشراق عالی و مشاهدهٔ دانی

بر اساس قاعدهٔ مشهور شیخ اشراق که «کلّ عالٍ یشرق على دانی بواسطة أو بلا واسطة، و کلّ دانی یشاهد عالیه بواسطة أو بلا واسطة»، از همین دو فعل متضادّ (اشراق از بالا و مشاهده از پایین) عقول عرضیّه پدید می‌آیند.

این عقول عرضیّه همگی معلول عقول طولیه‌اند، لکن دو قسم‌اند:

به همین سبب است که معرفت کسب‌شده با شب‌زنده‌داری و مجاهده، أشرف از معرفتی است که صرفاً از استاد یا فیض آسمانی بدون زحمت به دست آید، هرچند دومی أکمل باشد.

یعنی آب را مجو، تشنگى را بجوی. چون تشنه شدی، همه عالم چشمه می‌شود. معرفت نیز همین‌گونه است؛ اگر مشاهده و شوق باشد، حتی از بدی‌ها هم معرفت می‌جوشد، اما اگر مشاهده نباشد، هرچند اشراق باشد، به جایی نمی‌رسد.

بخش سوم: رتبهٔ عالم جسمانی و افلاک در سلسلهٔ مراتب وجود اشراقی

پس از انوار قاهره، عقول طولیه، سپس عقول عرضیّهٔ اشرف (علت عالم مثال)، و عقول عرضیّهٔ أدنی، نوبت به عالم افلاک و سپس عالم عنصری و جسمانی می‌رسد. این عالم در نظام اشراقی، پایین‌ترین مرتبه و «صفّ نعلین وجود» است.

شیخ اشراق در تمثیل زیبا می‌فرماید:

و این افلاک نیز غیب نیست؛ غیب برای کسی است که نمی‌بیند. عالم ماده غیب است، زیرا جوهر مادی را نمی‌توان دید، فقط اعراضش دیده می‌شود. اما عوالم مجرّده برای صاحب بصر برزخی عین شهود است.

این خطاب برای عامه است؛ وگرنه برای اهل شهود، غیب عین شهادت است و شهادت (عالم ماده) عین غیبیّت.

نتیجه‌گیری: برهانی بودن نهی از تکبّر در قرآن کریم

آیهٔ شریفه:

این نه صرفاً نصیحت اخلاقی، بلکه برهان قاطع فلسفی و عرفانی است. تو بر دانهٔ خشخاشی ایستاده‌ای و پنداشته‌ای صاحب اقيانوسى! سزاوار است بر غرور خود بخندی.

و حدیث نبوی:

یعنی فقط یک پل است؛ و هرچه پل بزرگ‌تر، شهر پس از آن عظیم‌تر. این عالم ماده در برابر عوالم علوی، پلِ کوچکِ شهری بی‌کران است.

و چون فیض حق لایتناهی است و «لا يمكن الفرار من حکومتك»، جایی خالی نیست که انسان از آن فیض بگریزد. هر که گرفتار خویش است و حق همه جا را پر کرده است.