متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

شرح منظومهٔ سبزواری

جلد سوم – مقصد سوم – فی الإلهیات

فریدهٔ سوم – غرر هشتم

غرر فی فذلکة ما ذکر

بخش اول: موضوع اصلی غرّه و بیان مسئله

غرض اصلی این غرّه، تبیین «کیفیة صدور الطبقة العرضیة من الطولیة و غیر ذلک» است؛ یعنی چگونگی صدور عقول عرضیّه (که ارباب طلسمات و علل مستقیم اجسام‌اند) از عقول طولیه، و چرا نباید مانند مشّائین، عالم اجسام و افلاک را مستقیماً معلول عقول طولیه دانست؟

بخش دوم: جهات صدور و اقسام عقول

جهات صدور دو گونه‌اند:

• فرداً: یا اشراق تنها، یا مشاهده تنها
• مع الجهات: با جهات مختلف، مانند قهر (از بالا)، حبّ و شوق (از پایین)، غنی (حق)، فقر (عبد)

از این جهات، عقول و قواهر به دو قسم عمده تقسیم می‌شوند:

1. انوار أعلین: یعنی عقول طولیه، شدیدالنوریّة، نزدیک به وحدت حقیقی، دارای کمترین جهت ظلمانی → از این انوار، هیچ جسمی صادر نمی‌شود.
2. ارباب الطلسمات: یعنی عقول عرضیّه، متکافئه (فاقد ترتیب علی و معلولی در میان خود)، و این‌ها علل مستقیم اجسام‌اند.

و چون نور شهود أشرف است و عالم مثال (به سبب تجرد تام و حیات و شعور کامل) أشرف از عالم حس است، لذا عالم مثال معلول عقول عرضیّه‌ای است که از جهت شهود صادر شده‌اند، و عالم حس معلول عقول عرضیّه‌ای است که از جهت اشراق پدید آمده‌اند.

بخش سوم: سه اشکال قاطع بر نظریهٔ مشّائین

اشکال اول: لزوم علّیت جسم برای جسم

اگر مانند مشّائین، افلاک را مستقیماً معلول عقول طولیه بدانیم، لازم می‌آید که فلك اول علت فلك دوم، و فلك دوم علت فلك سوم باشد؛ یعنی جسم علت جسم گردد. اما جسم بالذات نمی‌تواند علت جسم دیگر باشد، زیرا تأثیر جسم تنها «بالوضع» (تماس مکانی) است، و وضع نسبت به معدوم (فلکی که هنوز موجود نشده) محال است.

اشکال دوم: اشرف بودن معلول از علت

در نظام مشّایی، فلك حاوی باید از هر جهت أشرف از فلك محوی باشد. اما در عالم واقع، فلك المریخ (حاوی) بزرگ‌تر است ولی أشرف نیست؛ بلکه شمس (محوی) أشرف است:

• شمس سلطان کواکب منیره است
• قلب عالم است؛ «نسبة القلب إلى البدن»
• طلسم سهرورزده (هورخش) و اسم أعظم انوار طبقهٔ عرضیّه است
• شدت نورش چنان است که با وجود کوچکی جرم، بر همه کواکب غلبه دارد

پس معلول (شمس) أشرف از علت فرضی خود شد → محال!

اشکال سوم: کثرت بی‌نهایت اجسام در مقابل وحدت عقول

عقل دوم در نظام مشّایی تنها می‌تواند یک فلك (فلك ثامن یا فلك کواکب ثوابت) صادر کند، اما ستارگان فلك ثوابت بیش از قطرات بحار است. چگونه یک عقل می‌تواند این همه جسم متنوّع و کثیر صادر کند؟ تناسب برقرار نیست.

بخش چهارم: دیدگاه عرفانی-حکمی (تأیید صدرالمتألهین)

در نهایت، صدور به معنای انفکاک و خروج نیست؛ بلکه خلق همان ظهور الوجود است. وجود واحد است، و خلق تجلی و سایهٔ همان وجود واحد است.

وجود واحد است، یک فیض است، یک نقش است. دوگانگی در کار نیست تا بحث علت و معلول به معنای انفصالی مطرح شود. الوجود الحق، و الخلق ظهور الوجود الحق. حق وجود است و خلق ظهور همان وجود است؛ پس حدوث، صرفاً مفهومی است. در مرتبهٔ وجود، قدیم و حادث یکی‌اند؛ تفاوت تنها در مرتبهٔ ظهور است. ما از علم به عین آمده‌ایم، نه از عدم به وجود.

جمع‌بندی نهایی کتاب

در این غرّهٔ نورانی، حکیم سبزواری با زبان شعر و اشراق، نظریهٔ مشّائین را با سه دلیل قاطع باطل کرد و راه اشراقی-حکمی را گشود: عقول عرضیّهٔ متکافئه و کثیره واسطهٔ صدور عالم مثال و عالم ماده‌اند، و در نهایت، خلق همان تجلی و ظهور وجود واحد است. این است طریق عرفان نظری و حکمت متعالیه که از سهروردی تا ملاصدرا و سبزواری امتداد یافته است.