متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: غرر فی تطابق عالم الحس و عالم العقل

شیخ شهاب‌الدین سهروردی رضوان‌الله‌علیه در این غرّهٔ نورانی از حکمت الإشراق، یکی از ژرف‌ترین و دل‌انگیزترین اصول فلسفهٔ خود را بیان می‌دارد: تطابق کامل و آینه‌وار عالم حس و عالم عقل، با وجود تفاوت ماهوی میان ماده و مجرّد.

مثال صنم زبرجد: جسمِ زینت‌یافته به عنوان أنموذج نور ربّانی

سهروردی می‌فرماید:

وَصَنَمٌ لِّزِينَةٍ وَكَمَالٍ جَاءَ زَبَرْجَدًا فَهُوَ كَانَ لِنُورِ رَبِّهِ أُنمُوذَجًا

«صنم» در این‌جا به معنای بتِ پرستش‌شده نیست، بلکه به معنای جسمِ لطیف، زیبا و آراسته است؛ مانند مجسمه‌ای که از زبرجدِ درخشان ساخته شده باشد. این جسمِ مادّی، با همهٔ زیبایی و کمالش، در حقیقت «أنموذج» یعنی نمونهٔ خلاصه و مظهرِ تامّ نورِ ربّ‌النوعِ اشراقی خود است. هر زیباییِ محسوس، فیضِ مستقیمِ نورِ قاهرِ عقلانیِ مربوط به آن شيء است.

مثال پرهای طاووس و تعمیم به کلّ هستی

سهروردی سپس مثال می‌زند:

وَكَهذِهِ الْأَلْوَانِ الْعَجِيبَةِ فِي رِيَاشِ الطَّاوُوسِ ۝ بَلْ كُلَّمَا وَقَعَ مِنَ الْهَيْئَاتِ الْأَنِيقَةِ فِي الْعَالَمِ الْمَحْسُوسِ أُنْمُوذَجًا

رنگ‌های شگفت‌انگیز و چشم‌نواز پرِ طاووس، و بلکه هر هیئتِ أنیق و زیبا که در عالم محسوس می‌بینی، همه أنموذج و نمونهٔ هیئات نورانی و معنوی عالم عقول است. در نگاه شیخ اشراق، کلّ عالم مادّی «زینت» است؛ نه صرفاً طلا و طاووس، بلکه هر ذره‌ای از خاک تا افلاک، آینهٔ جمالِ أنوار قاهره است.

نور قاهر در صنم غاسق: قهر و حبّ

سپس شیخ به عمق مسئله می‌رسد:

وَالنُّورُ الْقَاهِرُ فِي صَنَمِهِ الْغَاسِقِ حُكْمُهُ مِنَ الْقَهْرِ وَالْحُبِّ وَنَحْوِهِمَا

هرگاه نور قاهر (نور عقلانی یا فیض مقدس ربّانی) در جسمِ غاسق (بدن تاریک و ظلمانی) کشیده شود و آن را احاطه کند، آن جسم نیز نورانیت می‌یابد. اثر این نور قاهر گاهی به صورت «قهر و غلبه» ظاهر می‌شود و گاهی به صورت «حبّ و محبت» و گاهی مانند این دو.

الف) مظاهر قهر و غلبه

فَغَاسِقٌ عَلَيْهِ قَهْرٌ قَدْ غَلَبَ ۝ أَمَا رَأَيْتَ أَنَّ شَمْسًا وَقَمَرًا نُورُهُمَا عَلَى نُورِ النُّجُومِ قَدْ بَهَرَ

خورشید در روز و ماه در شب، با نور خود همهٔ ستارگان را محو می‌کنند. این غلبه و بهت، مظهر همان «قهر نور قاهر» است که ربّ‌النوع بر صنمِ خود غالب ساخته.

ب) مظاهر حبّ و ذلّ عاشقانه

وَغَاسِقٌ غَلَبَ عَلَيْهِ حُبٌّ وَمَا أَيُّ غَاسِقٍ ذَلَّ مَعَهُ أَيْ مَعَ الْحُبِّ ۝ كَزُهَرَةَ فَإِنَّهَا كَوْكَبُ الْعِشْقِ وَالْمَحَبَّةِ

کوکب زهره، ستارهٔ عشق و محبت است. و نیز عناصر أربعه (آب، هوا، خاک، آتش) که با نهایت ذلّ و انقیاد در برابر «آباء سبعه» (هفت سیاره) قرار دارند، مظاهر همان حبّ و تواضع نور قاهرند.

جمع‌بندی بخش

در منظر حکمت إشراق، عالم ماده نه شرّ محض است و نه پست و بی‌ارزش، بلکه سراسر زینت، تجلی، آینهٔ جمال و مظهر أنوار قاهره است. هر زیبایی، هر نظم، هر عشق و هر تواضعی که در این عالم می‌بینی، سایه و أنموذجی از صفات و هیئات نورانی عالم عقول است. این تطابق آینه‌وار، انسان را به معرفت نفس و از آن‌جا به معرفت ربّ می‌رساند.