متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یازدهم: ماهیت عالم مثال و نسبت آن با عوالم مادون و مافوق

فریدهٔ سوم – غرر یازدهم – خارج، صفحهٔ ۱۹۹

پس از آنکه انیّت و وجود مجردات و نیز عالم مثال – که همان مثال منفصل و مُثُل معلّقه است – به اثبات رسید، اینک باید ماهیت این عالم و نسبت‌های دوگانهٔ آن را به تفصیل بررسی کنیم.

۱. جایگاه عالم مثال در سلسلهٔ مراتب وجود

عالم مثال، مرتبه‌ای است میان عالم ماده و عالم عقول طولیه و نفوس فلکیه. به تعبیر دقیق‌تر:

• مادون آن ← عالم ماده و طبیعت
• فوق آن ← عالم مُثُل افلاطونی خالص که همان عالم ملكوت اعلی و عالم مدبّرات است
• و نهایت ← حضرت احدیت سبحانی

۲. تبیین اصطلاحی «مِثل» و «مثال»

وقتی می‌گوییم «زید با عمرو مِثل است»، مراد تشابه در حقیقت با وجود تمايزات عرضي است. همچنین ربّ‌النّوع نسبت به افراد نوع خود در عالم ماده «مثل» است؛ یعنی هر آنچه در افراد ماده به نحو کثرت و گسستگي و ترتّب وجود دارد، در عالم مثال به نحو وحدت و فعلیت تام و تجرد نورانی موجود است.

لکن همین عالم مثال، نسبت به عقول طولیه و حضرت حق، «مثال» است؛ یعنی آینه و نشانه و آیه و سایه و ظهور است، نه اصل مستقل.

۳. تمثیل مخروط (کله‌قند)

بهترین تمثیل برای این مراتب، مخروط است:

• رأس مخروط ← عالم تجرد تام (عقول یا بالاتر)
• قاعدهٔ دایره‌ای ← عالم ماده با همهٔ کثرات طولی و عرضی
• بدنهٔ مخروط ← عالم مثال (واسطهٔ میان وحدت محض و کثرت تمام)

هر آنچه در قاعده به پراکندگی و تعدد است، در رأس به وحدت کامل موجود است و در بدنه به نحو برزخی.

۴. تمثیل نفس انسانی (برترین تمثیل)

نفس انسانی یک حقیقت بسيط و احدي است، ليكن هنگام تعلق به بدن، مراتب گوناگون می‌یابد: عقل، خیال، حس، وجدان، عشق، شهوت، غضب و… همه یک نفس‌اند، اما به اعتبارات مختلف.

همین‌گونه است عالم مثال: یک سلسله حقایق نورانی مجرد است که نسبت به مادون کثرت می‌یابد (زید، عمرو، بکر، انواع حیوان، نبات، ملائکه…) و نسبت به مافوق وحدت محض دارد.

۵. نوع کثرت در عالم مثال

در عالم مثال:

• کثرت فردی مادی نیست
• تنها کثرت نوعی موجود است: نوع انسان، نوع انسان، نوع اسب، نوع درخت، نوع فرشته
• در عالم عقول حتی این کثرت نوعی نیز نیست؛ تنها کثرت طولی (عقل اول، دوم، سوم…)

۶. عالم مثال = عالم قضا (نه عالم علم الهی)

مرحوم صدرالمتألهین و حاجی سبزواری فرموده‌اند: افلاطون در نسبت دادن مُثُل به عالم علم الهی خطا کرد. مُثُل افلاطونی در حقیقت همان عالم مثال منفصل است که «عالم قضا» نامیده می‌شود، نه عالم علم و اسماء حسنی که بالاتر است.

۷. چرایی امکان تدبیر مجرد بر ماده

مجرد کامل است، پس فاقد مادون خود نیست، بلکه واجد آن است به نحو أتمّ و أکمل. ماده ناقص است، لذا نمی‌تواند بر مجرد حکمرانی کند. فیض و تدبیر همیشه از بالا به پایین است: إفاضه، تجلی، تسخیر.

نتیجه‌گیری بخش

عالم مثال، برزخ کبیر است میان وحدت محض و کثرت تمام؛ آینه‌ای که هم حقیقت مادون را به نحو کامل داراست و هم نشانهٔ مافوق است. درک این دوگانگی نسبت، کلید فهم نظام أحسن توحیدی و مراتب فیض مقدس است.