متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: غرر چهارم از فریده پنجم مقصد اول
حقیقت نوع و وابستگی آن به فصل اخير

حکیم سبزواری رحمه‌الله در این غرر فرموده است:

غررٌ في أنَّ حقيقةَ النوعِ فصلُه الأخيرُ

یعنی: حقیقت هر نوع، فصل اخير آن است؛ حقیقت انسان به نطق اوست و باقی اجناس و فصول، به‌صورت تضمّنی و ضمنی در آن مندرج‌اند.

پرسش بنیادین: اگر حقیقت نوع به فصل اخير باشد، پس باقی اجناس و فصول چه جایگاهی دارند؟

پاسخ آن است که باقی مقوِّمات (اجناس قریبه و بعیده و فصول سابق) نیز علل قوامی‌اند، اما قوامِ تامّ و حقیقتِ کاملِ نوع، تنها به فصل اخير بازمی‌گردد. سایر مقوّمات «معتبرٌ فيه على الإبهام» هستند؛ یعنی در خارج به نحو اجمالی و مطوی تحقق دارند، نه به نحو تفصیلی و مستقل. این ابهام، ابهام اصولی یا ذهنی نیست، بلکه ابهام خارجی و وجودی است.

بقای نوع و مدار وجودی آن

نوع، مادام که فصل اخيرش باقی است، باقی است: «بقیا إلى أن يبقى فصله الأخير وقيا». پس حقیقت نوع با فصل اخير می‌چرخد و هر جا که فصل اخير باشد، نوع به تمام معنا موجود است و هر جا که نباشد، نوع معدوم است.

این کلام، مورد اتفاق ابن‌سینا، صدرالمتألهین و اکثر حکماست:

• شيئية الشيء بصورته (شيخ الرئيس)
• صورة الشيء ماهيته (به معنای حقیقت و هويت، نه ماهیت در قبال وجود)
• صورت نوعیه انسان همان نفس ناطقه است

چرا فصل اخير جامع همه کمالات مادون است؟

زیرا نفس ناطقه «بسيطة الحقيقة» است و بسيط، جامع جمیع کمالات موجود در مراتب مادون خود است، اما نه به نحو ترکیب و تراکم، بلکه به نحو بساطت و وحدت. هر چه بساطت بیشتر، حقیقت و غنا بیشتر؛ هر چه کثرت بیشتر، حقیقت کمتر.

نفس ناطقه مشتمل است بر وجودات:
جوهر، جسم، معدنی، نامی، حساس، متحرک بالإراده، حیوان، و ناطق — اما همه اینها را به نحو البساطة و الشیرازة دارد، نه به نحو تفکیک و تجزیه.

نتیجه عملی در معاد جسمانی

اگر جسم عنصری به جسم مثالی تبدیل شود، اگر وزن و حجم و رنگ و خصوصیت مادون تغییر کند، اگر نمو و حیات دنیوی به حیات اخروی مبدل گردد — هیچ یک به حقیقت انسانیت خللی وارد نمی‌کند، زیرا همه اینها «على الإبهام» معتبرند، نه «على الخصوص».

مثال روشن: کسی که پنجاه سال پیش جنایت کرده و اکنون پیر و لاغر شده است، نمی‌تواند بگوید «من آن جوان چاق نبودم». زیرا «منِ حقیقی» او همان نفس ناطقه است که تغییر نکرده، نه هفتاد کیلو گوشت و پوست.

جدول اعتبار مقوّمات در حقیقت انسان

جمع‌بندی بخش

حقیقت هر نوع به فصل اخير آن است. فصل اخير، جامع همه کمالات مادون به نحو بساطت است و باقی مقوّمات، به نحو اجمالی و تضمنی در آن مندرج‌اند. این حقیقت، مبنای معاد جسمانیِ حقیقی و شناساییِ «منِ واقعی» انسان در همه مراحل وجودی است. انسان، نه جسم هفتاد کیلویی‌اش، بلکه نفس ناطقه‌اش است؛ و این نفس، هرگز تغییر نمی‌کند، هرچند بدن هزار بار دگرگون شود.