متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش اول: وحدت یا کثرت اجزاء حدیّه در خارج؛ مسئله‌ای که عقول را به حیرت افکنده است
در مبحث ماهیت، چنان‌که پیش‌تر بیان گردید، نوع را ترکیبی از کلیات اربعه دانستیم: جنس، فصل، عرض عام و عرض خاص. هنگامی که این اجزاء با یکدیگر ترکیب شوند، نوع پدید می‌آید. به تعبیر دقیق‌تر، نوع از اتحاد جنس قریب و فصل محصّل آن حاصل می‌گردد؛ جنسی که به واسطه فصلی متحصل می‌شود و با اتحاد این دو، نوع به وجود می‌آید.
پس از آن‌که این ترکیب و ترتیب اجناس و فصول و وابستگی بقای همه آن‌ها به بقای فصل اخیر روشن گردید، اکنون نوبت به پرسشی عمیق‌تر می‌رسد: این اجناس و فصول که در سلسله مراتب قرار دارند، در عالم خارج چگونه‌اند؟ آیا با وحدت وجودی واحد، نوع را تشکیل می‌دهند یا با کثرت وجودی؟ آیا در خارج، «حیوان» و «ناطق» دو حقیقت متباین‌اند یا یک حقیقت واحد؟ آیا انسان خارجی که در کوچه و بازار گام برمی‌دارد، «حیوان ناطق» است یا صرفاً «وجود» است که ما به اعتبارات مختلف، او را جنس و فصل و نوع می‌نامیم؟
نکته کلیدی: این مسئله از مسائل دشوار فلسفه اسلامی است که عقول را به حیرت افکنده و فلاسفه را در چهار راهی صعب قرار داده است. مرحوم ملاهادی سبزواری می‌فرماید: «این بحثی است که عقول را حیران کرده و ماندند که چه بگویند». لیکن به نظر شارح، حیرت اصلی نه در اصل وحدت یا کثرت، بلکه در مسائل بعدی یعنی تشخیص ذاتی از عرضی و ملاک آن است؛ زیرا می‌بینیم هر جا ناطق است، ضاحک نیز هست، پس چگونه یکی را ذاتی و دیگری را عرضی می‌دانیم؟
بخش دوم: وضعیت اجزاء حدیّه درحدیه در خارج و چهار قول مشهور
اول: وضعیت در ذهن
در عالم ذهن، کثرت اجزاء حدیّه مسلم و مورد اتفاق است؛ چه از حیث ماهیت و چه از حیث وجود ذهنی. زیرا مفاهیم مختلف‌اند و هر مفهومی وجود ذهنی مستقل دارد. حتی «انسان» و «بشر» که مصداق واحد دارند، در ذهن دو مفهوم متباین‌اند. پس در ذهن، جنس و فصل و نوع، هم ماهیتاً و هم وجوداً کثیرند و بحثی در آن نیست.
دوم: وضعیت در خارج؛ چهار قول
قول اول: قول شیخ اشراق (سهروردی) – ضعیف‌ترین قول
در خارج نیز هم ماهیتاً و هم وجوداً مختلف‌اند؛ یعنی در انسان خارجی، وجود «حیوان» غیر از وجود «ناطق» است و این دو با یکدیگر جمع شده‌اند و همراه یکدیگر راه می‌روند.
دلیل شیخ: فصل می‌رود و جنس می‌ماند. مثلاً گوسفند زنده «حیوان» است، سرش را که ببرند، دیگر حیوان نیست ولی جسم است؛ پس وجود فصل رفت و وجود جنس ماند → پس جنس و فصل وجوداً و ماهیتاً جدا هستند.
ردّ قاطع قول شیخ اشراق: مغالطه میان «جنس لابشرط» (که معلول فصل است) و «جسم خارجی» یا «ماده». وقتی حیات و ناطقیت از بین می‌رود، حیوانیت نیز بالضروره از بین می‌رود؛ زیرا فصل علت تحصل جنس است و انفکاک علت از معلول محال است. آنچه مانده، «جسم بشرط لا» یا ماده است، نه جنس فلسفی. پس دلیل شیخ باطل و قولش سفسطه محض است.
قول دوم: قول مشهور متأخرین مشّاء و برخی متکلمین
در خارج، وجود واحد است ولی ماهیتاً جنس و فصل دو تا هستند؛ یعنی انسان خارجی یک وجود بیشتر ندارد، اما این وجود واحد، حامل دو ماهیت است: ماهیت حیوان + ماهیت ناطق.
قول سوم: قول محققین مشّاء و برخی تقریرات ملاهادی سبزواری
در خارج، وجود واحد است و ماهیت نیز واحد است، لکن به اعتبارات مختلف عقلی، جنس و فصل و نوع از آن انتزاع می‌شود.
قول چهارم: قول اعلی و نهایة التحقیق – حکمت متعالیه (ملاصدرا)
در خارج اصلاً غیر از «وجود محض» چیزی نیست. ماهیت هیچ‌گونه وجود خارجی ندارد، حتی بالعرض. کلیات خمسه (جنس، فصل، نوع، عرض عام، عرض خاص) همگی اعتبارات عقلی محض‌اند که از یک وجود واحد دارای مراتب شدت و ضعف انتزاع می‌گردند.
تمثیل معروف صدرایی: همان‌گونه که به یک کتاب واحد می‌گوییم «کتاب»، «کاغذ»، «جسم»، «منظومه»، «مؤلفه سبزواری» و همه این‌ها درست است، اما در خارج غیر از آن شیء واحد چیزی نیست؛ همین‌گونه در خارج غیر از وجود واحد چیزی نیست که ما از آن مراتب، جنس و فصل و نوع انتزاع می‌کنیم.
نتیجه تحقیق: مقتضای تحقیق کامل و شیره‌کشیده فلسفه اسلامی، همان قول اعلی ملاصدراست: در خارج فقط یک وجود است و بس. همه کثرات، اعتبارات عقلی‌اند. اگر کسی ماهیت را بالعرض در خارج بپذیرد، می‌تواند قول دوم را اختیار کند، اما ادقّ و اعلی همان وحدت وجود محض است.
جمع‌بندی نهایی
در ذهن: کثرت ماهوی و وجودی مسلم است.
در خارج: اگر ماهیت را بالذات در خارج نفی کنیم → فقط وجود واحد است و همه کلیات اعتبارات عقلی محض‌اند (قول صدرا).
اگر ماهیت را بالعرض (یعنی بالوجود) در خارج بپذیریم → وجود واحد است، اما می‌توان گفت ماهیتاً جنس و فصل متعددند (قول مشهور).
اما شیره تحقیق و سخن نهایی حکمت متعالیه این است که: «ما فی الوجود إلا الله و وجوده» و بقیه اعتبارات عقلیه محضه است.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!