متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: غرر هشتم از فریده پنجم مقصد اول
در شگفتی ترکیب ماده و صورت: اتحادی یا انضمامی؟

غَرَرٌ فى أنَّ التركيبَ بين المادَّةِ والصُّورةِ اتحاديٌّ وأنضماميٌّ
شگفتی و نکته‌ای دقیق در این است که ترکیب میان ماده و صورت، آیا از سنخ «اتحاد» است یا از سنخ «انضمام»؟

مفهوم ترکیب اتحادی در نگاه صدرالمتألهین (السید السند)

ترکیب میان ماده و صورت، در نظر صدرالمتألهین قدس‌سره، ترکیب اتحادی حقیقی است، نه انضمامی. این ترکیب به‌گونه‌ای است که در عالم خارج، ماده و صورت دو چیز متباین و جدا از هم نیستند تا بتوان یکی را بدون دیگری نشان داد یا به آن اشاره کرد. ماده به منزله «محل» و صورت به منزله «حالّ» در آن محل است، اما این تمایز تنها در تحلیل عقلی حاصل می‌شود، نه در خارج.

در خارج، جسم مركّب است، اما ترکیبش از راه انفکاک زمانی (قبل و بعد) معلوم می‌گردد، نه از راه جدایی مکانی یا ماهوی. به تعبیر دقیق‌تر: هیولی (ماده اولی) پیش از این صورت معیّنه، با صورت دیگری ملبّس بوده و پس از زوال این صورت، صورت دیگری می‌پذیرد. این تعاقب صوری، انفکاک را اثبات می‌کند، اما در حال مصاحبت و حضور همزمان ماده و صورت، هیچ‌گونه تعدد و دوگانگی ظاهر نمی‌شود؛ بلکه وحدت عینی محض است.

در حال مصاحبت، ماده و صورت «متحدتان»اند؛ یعنی به‌حدی یکی شده‌اند که امکان احصای تعدد در خارج وجود ندارد. این است معنای ترکیب اتحادی وجودی و ماهوی.

مثال مشهور ملاصدرا در اثبات استقلال صورت

هنگامی که انسان می‌میرد، صورت نوعیه انسانی از هیولی مفارقت می‌کند و در عالم مثال، بدون نیاز به محل مادی جدید، باقی می‌ماند. این بقا و تجرد صورت از ماده، دلیل روشنی است بر اینکه صورت، عین ماده نیست و موجودی مستقل است، اما در حال حیات و حلول، آن‌چنان با ماده متحد می‌شود که هیچ فاصله و جدایی میان آن دو تصور نمی‌شود.

قول مشائین و حکمای پیشین: ترکیب انضمامی

حکمای پیش از صدرالمتألهین، از جمله مشائین، ترکیب ماده و صورت را انضمامی می‌دانستند؛ یعنی ماده و صورت دو جوهر متباین‌اند که یکی بر دیگری اضافه شده و به آن ضمیمه گردیده است. این قول، هرچند در مقام تعلیم و تعلم برای ذهن‌های اولیه آسان‌تر و قابل فهم‌تر است، اما در مقام تحقیق و حقیقت‌جویی، نادرست است.

تشبیه آنان چنین بود که همچنان‌که آجر و آهن و سیمان در ساختمان به‌صورت انضمامی کنار هم قرار می‌گیرند، ماده و صورت نیز همین‌گونه‌اند. این تشبیه، مناسب کلاس درس و کودکان دبستان است، نه مناسب کاوش فلسفی در مراتب وجود.

نقد حاج ملاهادی سبزواری بر مشائین

ترکیب انضمامی تنها در اجزای کمّی و خارجی (مانند دیوار و خانه) صادق است، نه در ترکیب جوهرى ماده و صورت که مرتبه وجودی و ماهوی دارد. حق در این مسئله با صدرالمتألهین است که فرمود ترکیب ماده و صورت، اتحادی وجودی و ماهوی است، نه انضمامی مکانی.

جمع‌بندی بخش

بنابراین، در خارج، هرگز ماده‌ای بدون صورت یا صورتی بدون ماده دیده نمی‌شود؛ از این‌رو، وحدت خارجی میان آن دو برقرار است. تنها با تعقل و مشاهده تعاقب صوری در طول زمان (تبدیل صورت نباتی به حیوانی و حیوانی به ناطق) می‌توان دریافت که دو امر متغایر بوده‌اند، اما در هر لحظه از وجود، کاملاً متحد و واحدند. این است معنای دقیق «ترکیب اتحادی» که صدرالمتألهین قدس‌سره آن را استوار ساخت و سبزواری در منظومه و شرح آن از آن دفاع کرد و آن را به کمال رساند.