متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: غنای واحد و کثرت از تعریف حقیقی

اهمیت و مرتبت بحث وحدت و کثرت در حکمت متعالیه

بحث وحدت و کثرت از مهم‌ترین مباحث وجودی در فلسفه اسلامی به شمار می‌رود و به همان اندازه که حقیقت وجود از جایگاه والا و محوری برخوردار است، حقیقت وحدت نیز از چنین منزلتی برخوردار می‌باشد. تصور، تصدیق و درک این دو امر از دشوارترین و در عین حال ارجمندترین مسائل فلسفی است. فریده ششم منظومه حکیم هیدجی سبزواری که به بررسی وحدت و کثرت می‌پردازد، از ارفع مباحث وجودی به شمار می‌آید و به مراتب از مباحث ماهوی اشرف و مقدم است، هرچند از حیث ابزار بودن و تحلیل‌پذیری، مباحث ماهیت نیز ارزشمندند و برای تحقیقات حکمی و فلسفی ضروری‌اند.

ساختار کلی بحث وحدت و کثرت

مانند بحث وجود، ابتدا باید تعریف، سپس تقسیم و آن‌گاه احکام، مبانی و جزئیات وحدت و کثرت بررسی شود. حکیم سبزواری در آغاز این فریده می‌فرماید که وحدت و کثرت مانند وجود از تعریف حقیقی بی‌نیازند.

دلایل غنای وحدت از تعریف حقیقی

دلایل عدم قابلیت تعریف حقیقی وحدت دقیقاً همان دلایلی است که برای وجود ذکر شد:

1. وحدت فوق مقوله و فوق ماهیت است؛ تعریف حقیقی (حد تام) تنها برای اموری ممکن است که دارای ماهیت، جنس و فصل باشند. وجود فاقد ماهیت است، پس وحدت نیز که عین وجود است فاقد ماهیت است.
2. وحدت أعرف الأشیاء، أعم الأشیاء و أجل الأمور است؛ هیچ مفهومی روشن‌تر و فراگیرتر از آن نیست که بتواند معرف آن واقع شود.
3. وحدت فاقد ترکیب است و از ترکیب جنس و فصل مبرا می‌باشد، لذا تعریف بردار نیست.

تفاوت بنیادین میان مشائین و متألهین در باب وحدت و تشخص

در این‌جا باید تفاوت عمیق میان دیدگاه مشائین و متألهین (به‌ویژه صدرالمتألهین و حکیم سبزواری) روشن گردد:

بنابراین در عالم خارج، آنچه هست یک حقیقت واحد است. هرگاه می‌گوییم «وجود»، همان وحدت است؛ هرگاه می‌گوییم «وحدت»، همان تشخص است؛ و هرگاه می‌گوییم «تشخص»، همان وجود است. تفاوت تنها در لحاظ و اعتبار ذهنی است.

رابطه وحدت و کثرت با تجرد و ماده

یکی از ژرف‌ترین نکات این بحث، رابطه وحدت با عالم تجرد و کثرت با عالم ماده است:

• هرچه به سوی ماده و مادیت نزول کنیم، کثرت افزون می‌شود.
• هرچه به سوی تجرد و عقل صعود کنیم، وحدت غالب می‌گردد.
• در مراتب انزل فالانزل، کثرت به نهایت می‌رسد تا جایی که «لَیْسَ دُونَهُ شَیْءٌ».
• در مراتب اعلی فالاعلی، وحدت به نهایت می‌رسد تا جایی که «لَیْسَ فَوْقَهُ شَیْءٌ».

تمثیلات عمیق و بدیع در این مقام بسیار است:

• عالم ربانی که در دریای اندیشه غرق است، ممکن است راه مدرسه را گم کند؛ زیرا آن‌قدر وحدت قوی است که از کثرت اعضا و جوارح بی‌نیاز می‌شود.
• امیرالمؤمنین علیه‌السلام هنگامی که تیر از پای مبارکشان بیرون کشیدند، متوجه نشدند؛ زیرا در آن حال، در عالم وحدت محض بودند و از کثرت بدن بیرون آمده بودند.
• ممکن است انسان کامل در اوج سیر در سموات، از ارضین نیز غافل نماند؛ این جمع وحدت و کثرت، معجزه کمال انسانی است.

جمع‌بندی بخش اول

وحدت، حقیقت وجود است و از تعریف حقیقی غنی است. در عالم خارج، وحدت و وجود و تشخص یک حقیقت واحدند و تفاوت تنها در اعتبار ذهنی است. وحدت با تجرد و عالم معنا سازگار است و کثرت با ماده و نزول. کمال انسان در جمع میان این دو امر متضاد ظاهری است؛ همان که اولیاء الله به آن رسیدند و از ماده گذشتند و در وحدت غرق شدند، اما از خلق نیز غافل نماندند.