متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: اهمیت تقسیمات وحدت و آغاز شرح اقسام آن عند حکیم ملاهادی سبزواری

خارج صفحه ۱۰۹ شرح منظومه، سطر ۱۱ به بعد

حکیم سبزواری رحمه‌الله علیه پس از بیان حقیقت وحدت، به مهم‌ترین فصل این بحث وارد می‌شود: تقسیمات وحدت. ایشان نخست این تقسیمات را به نثر آورده، سپس همان مطالب را به نظم کشیده است. محتوا و معنا میان نثر و نظم یکسان است و تفاوت تنها در ترتیب و ردیف کردن ابیات است تا ذهن خواننده منظم‌تر به استقبال حقیقت رود.

تقسیم کلی وحدت

وحدت بر دو قسم کلی منقسم است:

1. وحدت حقیقی: آن وحدتی که وصف، کاملاً منطبق بر موصوف است، یعنی موصوف بالذات و فی‌نفسه واحد است.
2. وحدت غیر حقیقی (اعتباری): آن وحدتی که وصف با موصوف منطبق نیست، بلکه از حیثیت دیگری اعتبار می‌شود.

مثال واضح: زید و عمرو هر دو از حیث «انسانیت» واحدند، اما این وحدت، وحدتِ انسانیت است، نه وحدتِ شخص زید یا عمرو. در مقابل، وقتی می‌گوییم «انسان واحد است» مراد وحدت حقیقی است، زیرا انسان بالذات و بدون نیاز به حیثیت خارجی، واحد است.

تقسیمات دقیق وحدت حقیقی

وحدت حقیقی خود به سه قسم اصلی تقسیم می‌شود که از شاهکارهای تقسیم‌بندی حکیم سبزواری است:

تفصیل قسم سوم: وحدت حقیقی غیر حقه

این قسم خود به دو شعبهٔ بزرگ تقسیم می‌شود:

• واحد بالعموم
  • بالعموم مفهومی: مانند مفهوم کلی «وحدت» یا «وجود» که فی‌الذهن لا ینقسم
  • بالعموم وجودی: نفس الوجود المطلق المنبسط که فی‌الخارج نیز تقسیم نمی‌پذیرد
• واحد بالخصوص
  • بالخصوص مفهومی: مفهوم جزئى که اصلاً قابل تقسیم نیست
  • بالخصوص وجودی: موجود معیّن خارجی

واحد بالخصوص وجودی خود دو قسم است:

1. قابل قسمت (مانند اجسام و مقادیر)
2. غیر قابل قسمت
   • دارای موضوع مادی: مانند نقطه
   • فاقد موضوع مادی: مجرّدات

و مجرّدات نیز دو قسم‌اند:

• مجرد متعلق به ماده: مانند نفس ناطقه
• مجرد غیر متعلق به ماده: مانند عقول محضه

فرق میان «واحد» و «وحدت»

حکما گفته‌اند: تفاوت میان «واحد» و «وحدت» تنها اعتباری است، مانند تفاوت «ضارب» و «ضرب». در مشتقات، ذات اخذ نمی‌شود مگر به نحو نسبت و اعتبار. بنابراین میان «واحد» و «وحدت» فرق ذاتی نیست.

اشکال عمیق توحیدی و پاسخ آن

قرآن کریم و نهج‌البلاغه همواره تعبیر «أحد» را به کار برده‌اند، نه «واحد»، زیرا «واحد» در سلک اعداد قرار می‌گیرد و اثنان و ثلاثه را به دنبال دارد، اما «أحد» فوق عدد و کثرت است.

اما در صحیفهٔ سجادیه، دعای بلند امام سجاد علیه‌السلام چنین است:

این تعبیر در ظاهر با قواعد فلسفی سازگار نیست، زیرا وحدت عددی پایین‌ترین مرتبهٔ وحدت است. اما همین جاست که بیان اهل بیت علیهم‌السلام از فلسفه فراتر می‌رود و به قلّهٔ توحید افعالی و عرفان ناب می‌رسد.

امام سجاد علیه‌السلام با آوردن «کاف» خطاب، «یاء» منادی قریب، و تعبیر «وحدانیت عدد»، دریایی از معرفت را به روی سالک می‌گشاید که فلسفهٔ محض هرگز به آن نمی‌رسد. این بیان، عرفانی مجسم است، نه عرفان گوشه‌گیر و خلوت‌نشین.

جمع‌بندی بخش نوزدهم

تقسیمات وحدت نزد حکیم سبزواری از دقیق‌ترین و جامع‌ترین تقسیمات تاریخ حکمت اسلامی است. شناخت این اقسام، کلید فهم کثرت، اوصاف وجود، و در نهایت مراتب توحید است. اما باید توجه داشت که این تقسیمات، هر چند عقل را به اوج می‌رساند، هرگز به قلّهٔ معرفت اهل بیت نمی‌رسد. بیان امام سجاد علیه‌السلام در «لَكَ الْوَحْدَانِيَّةُ الْعَدَدِ» دریایی است که فلسفه تنها ساحلی از آن را می‌بیند.

ان‌شاءالله در بخش‌های آتی، همین تقسیمات را با مثال‌های بیشتر پیگیری می‌کنیم و سپس به حلّ ظاهری تعارض میان «أحد» قرآن و «وحدانیت عدد» صحیفه می‌پردازیم.