متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: تبیین دقیق اقسام وحدت و واحد در حکمت متعالیه

تقسیم اوّلی وحدت و واحد

وحدت و واحد بر دو قسم‌اند:

1. وحدت حقیقی: آن است که وحدت در ذات موصوف اخذ شود و وصف به حال خود موصوف باشد، نه به حال متعلّق موصوف.
2. وحدت غیر حقیقی (مجازی): آن است که وحدت در متعلق موصوف اخذ شود و وصف به حال متعلق موصوف باشد.

مثال واضح: «الإنسانُ واحدٌ» وحدت حقیقی است، زیرا وحدت وصف حال نفس انسان است. امّا «زیدٌ و عمرو واحدٌ» وحدت غیر حقیقی است، زیرا وحدت در انسانیت مشترک اخذ شده است، نه در ذات زید و عمرو.

تقسیم وحدت حقیقی به حقّه و غیر حقّه

وحدت حقیقی خود بر دو قسم است:

وحدت حقّه غیر حقیقیه: وحدت زاید بر ذات است و صفتی مشتق به شمار می‌رود، مانند «الإنسان واحدٌ» که «واحد» صفت مشتق از وحدت است و عین ماهیت انسان نیست.

تقسیم تفصیلی وحدت حقّه حقیقیه

وحدت حقّه حقیقیه خود بر دو شاخهٔ بزرگ تقسیم می‌شود:

أ. وحدت حقّه حقیقیه خصوصیّه (وحدت عددیّه)

این وحدت همان است که «الواحد بالعدد» نامیده می‌شود و چهار قسم دارد:

1. واحد مفهومی محض: مفهوم «عدم الانقسام» است که مصداق خارجی ندارد؛ هم موصوفش و هم صفتش (وحدت) غیر قابل انقسام‌اند. این همان «مبدأ الأعداد» است؛ چه، اعداد با تکرار همین واحد ساخته می‌شوند و در حقیقت چیزی جز واحد نداریم.

چنان‌که در ریاضیات، هر عدد مركّب، تکرار واحد است و «یا وحدانية الأعداد» در دعای صحیفهٔ سجادیه، اشاره به همین حقیقت دارد که همه از اوست و دوئی در برابر او نیست، بلکه دو و سه تکرار یک است.

2. واحد وضعی: علاوه بر مفهوم عدم انقسام، یک «شیء وضعی» (حسی) را نیز می‌رساند، مانند النقطة که غیر قابل انقسام است و وضع (موقعیت حسی) دارد، هرچند طول و عرض و عمق ندارد.
3. واحد تجرّدی: علاوه بر عدم انقسام، یک شیء مجرد را نشان می‌دهد، مانند العقل و النفس الناطقة که از ماده منفصل‌اند.
4. واحد قابل انقسام: موضوعش قابل انقسام است، برخلاف سه قسم پیشین. این خود دو قسم است:
   • قابل انقسام بالذات: الكمّ (مانند خط و سطح).
   • قابل انقسام بالعرض: الجسم الطبیعی (به واسطهٔ کمّش).

ب. وحدت حقّه حقیقیه عمومیّه (وحدت عامه)

این وحدت غیر عددی است و دو قسم دارد:

1. عموم وجودی:
   • حقیقة الوجود لا بشرط → وحدت حقّه حقیقیه محضه
   • الوجود المنبسط (فیض منبسط) → وحدت حقّه حقیقیه ظلّیه، زیرا فعل الحق است.
2. عموم مفهومی: وحدت کلیات خمسه (جنس، نوع، فصل، عرض عام، خاصه) از دیدگاه متألهین؛ یعنی «النوع واحد»، «الجنس واحد» و مانند آن، وحدتی مفهومی است نه وجودی.

نکتهٔ دقیق در تغییر سیاق نظم علامه

علامه در برخی عبارات می‌فرماید «للخصوص» و در برخی «ذو الخصوص»؛ این تغییر سیاق صرفاً برای اشاره به عدم تفاوت حقیقی میان «وحدت» و «واحد» است. اقسام یکی همان اقسام دیگری است و تفاوت تنها اعتباری است.

جمع‌بندی بخش

تا اینجا وحدت حقیقی به طور کامل تبیین شد و وحدت غیر حقیقی (مجازی) برای جلسات بعدی باقی ماند. این تقسیمات، نقشهٔ جامعی از مراتب وحدت از وحدت عددی محض تا وحدت وجودی واجب ارائه می‌دهد و راهی است به سوی شناخت «الواحد القهّار».