متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: وحدت حقیقی بالعرض و سپس وحدت غیرحقیقی

در ادامهٔ بررسی اقسام الواحد الحقيقي، به قسم آخر آن رسیدیم که «الواحد بالعرض» است و مؤلف در متن منظومه با تعبیر «كالجسم الطبيعي الواحد» از آن یاد کرده‌اند.

سه مثال کلیدی برای واحد بالعرض

مؤلف سه مثال روشن و دقیق آورده‌اند تا حقیقت وحدت بالعرض کاملاً آشکار گردد:

1. الكيف الواحد، مانند البياض: سفیدی بالذات قابل تقسیم نیست. اگر سنگ سفید را به چهار قسمت تقسیم کنید، هر قسمت همچنان «سفید» است؛ سفیدی نه کم می‌شود و نه زیاد، نه ریز دارد و نه درشت. پس هرگاه گفتید «سفیدی دو تا شد»، این تقسیم بالعرض است و به واسطهٔ مقدار جسم رخ داده است.
2. الصورة الواحدة، مانند صورة الماء: آب را از لیوان به دو استکان ریختید؛ آب «دو تا» نشد، صورة مائیت دو تا نشد، بلکه مقدار دو تا شد. ما «نیم‌آب» و «آب کامل» نداریم؛ کم و زیاد مربوط به مقدار است، نه به خود صورت آبیّت. پس وحدت صورت نیز بالعرض است و به تبع کمّ تقسیم می‌پذیرد.
3. الهيولى الواحدة، مانند گل: تکهٔ گلی را دو نیم کردید؛ هیولی دو تا نشد، هیولی واحد شخصی است و یگانگی‌اش ذاتی است. تقسیم وهمی و فکری آن بالعرض است به واسطهٔ مقدار؛ اما تقسیم فکری بالذات (یعنی جدایی واقعی دو تکه) مراد نیست. مراد، تقسیم بالعرض است.

ورود به الواحد غير الحقيقي

تا اینجا تمام آنچه بیان شد، وحدت حقیقی بود. اکنون مؤلف به وحدت غیرحقیقی می‌پردازند که تعریف آن چنین است:

وحدت غیرحقیقی آن است که در عروض آن، حتماً واسطه‌ای لازم است؛ یعنی وحدت، وصف به حال خودِ موصوف نیست، بلکه وصف به حال متعلَّق موصوف است.

مثال‌های روشن:

• زید و عمرو «واحدند» → در انسانیت واحدند → «الإنسان» واسطه است.
• انسان و اسب «واحدند» → در حیوانیت واحدند → «الحيوان» واسطه است.

تفاوت دقیق میان وحدت حقیقی و غیرحقیقی چنین است:

اقسام شش‌گانهٔ وحدت غیرحقیقی

1. التجانس: وحدت در جنس (زید و بقر؛ هر دو حیوان‌اند).
2. التماثل: وحدت در نوع (زید و عمرو؛ هر دو انسان‌اند).
3. التساوي: وحدت در کمّ (این دیوار یک متر، آن دیوار هم نیر یک متر).
4. التشابه: وحدت در کیف (دو برادر که در چهره و صدا و استخوان‌بندی شبیه یکدیگرند).
5. التناسب: وحدت در اضافه و نسبت (ملک با وزیر، نفس ناطقه با بدن؛ هر دو «مدبّر»اند).
6. التوازي: وحدت در وضع (دو طرف نردبان که موازی یکدیگر قرار گرفته‌اند).

لفّ و نشر مرتب در متن منظومه:
جنساً → تجانس  نوعاً → تماثل  كمّاً → تساوي  كيفاً → تشابه  نسبةً → تناسب  وضعاً → توازي

تمییز دقیق میان «واحد بالجنس» و «واحد جنسي»

جمع‌بندی بخش

با این بیان، تمام اقسام وحدت حقیقی (حقّه، بالخصوص، بالعموم، بالعرض) و سپس وحدت غیرحقیقی با شش قسم مشهورش تمام شد. روشن گردید که هرگاه وحدت، وصف به حال خود موصوف باشد، حقیقی است؛ و هرگاه وصف به حال متعلق موصوف باشد، غیرحقیقی است. همچنین دانسته شد که هر تقسیم واقعی در عالم، تنها به واسطهٔ کمّ صورت می‌گیرد و هیچ موجودی جز کمّ بالذات قابل تقسیم نیست.