متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: وحدت و کثرت در عالم هستی و ضرورت شناخت حمل

در عالم هستی، دو امر بنیادین حاکم است: وحدت و کثرت. موجودات همگی زیر سایهٔ عناوین وحدت و عناوین کثرت تحقق می‌یابند. هر موجودی را که ملاحظه کنیم، یا از حیث وحدتش و یا از حیث کثرتش قابل لحاظ است. این دو جهت، دو رکن اصلی تشکیک و تنوع مراتب وجودی‌اند.

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های وحدت و کثرت که در حکمت و منطق ناگزیر از شناخت دقیق آنیم، مسئلهٔ حمل است؛ یعنی چگونگی نسبت میان موضوع و محمول در قضیه، و کیفیّت حکایت ذهن از واقع.

قضیه و حمل؛ زبانِ حکایت‌گرِ خارج

اندیشه هنگامی که می‌خواهد از خارج حکایت کند، نمی‌تواند تحت ضابطهٔ هرج‌ومرج باشد. قانون دقیق و ضابطهٔ روشن برای این حکایت، همان قضیه است؛ یعنی کلامی که تصدیق در آن افتاده و از ترکیب موضوع و محمول و نسبت میان آن‌ها پدید آمده باشد.

این ترکیب که به آن حمل می‌گوییم (حمل محمول بر موضوع)، حاکی و محکی‌اش هر دو خارج و نفس‌الامر خارج است. ما به‌واسطهٔ این آینهٔ نفسانی، واقعِ محض را مشاهده می‌کنیم.

بخش دوم: شرایط لازم برای حمل

حمل، نیازمند دو شرط متضاد و مکمل است:

1. جهت وحدت (اتحاد در یک حیثیت)
2. جهت غیرت (تعدد در حیثیت دیگر، ولو به ادنی مرتبه)

هو هویّت؛ یعنی خودش خودش است

وقتی می‌گوییم «زید زید است» یا «الانسان انسان است»، در حقیقت می‌گوییم: هو هویّت. یعنی یک نحوه وحدت «ما»ئی (وحدت نوعی، جنسی، اعتباری یا…) میان موضوع و محمول وجود دارد. حتی اگر دو چیز خارجاً یکی نباشند، اشتراک در یک جهت کافی است.

بخش سوم: تفاوت هو هویّت و حمل

اشکال: اگر حمل همان هو هویّت است، پس چرا فلاسفه حمل را اتحاد وجودی می‌دانند، حال آنکه هو هویّت اتحاد ما‌ئی و اعتباری است؟

جواب اول: در عرف حکما و منطق‌دانان متأخر، «حمل» به معنای اتحاد وجودی گرفته شده، اما در عرف قدما و منطق ارسطویی، حمل اعم است و هو هویّت را نیز شامل می‌شود.

جواب دوم (مهم‌تر): ما در خود هو هویّت تصرف کرده و آن را نیز به معنای اتحاد وجودی به کار می‌بریم. وقتی می‌گوییم «الانسان هو الانسان»، مراد اتحاد مصداقی و وجودی است؛ یعنی این دو مفهوم، در خارج متحد بالذات‌اند.

بخش چهارم: اقسام سه‌گانهٔ حمل در هو هویّت

در هر حملی (حتی در «الانسان انسان است»)، یکی از این سه کار انجام می‌شود:

1. حمل جزء بر طبیعت: مانند «الانسان حیوان است»؛ حیوان (جزء ماهیت) بر انسان (طبیعت کلی) حمل می‌شود.
2. حمل تفصیل بر اجمال: مانند «الانسان حیوان ناطق است»؛ حد تام (تفصیل) بر محدود (اجمال) حمل می‌شود.
3. حمل نفسی و دفع غیرت توهمی: مانند «الانسان انسان است»؛ این قضیه سلب غیرت توهمی می‌کند و می‌گوید: انسان، غیر خودش نیست.

بخش پنجم: حمل اولی و حمل شایع صناعی

در حمل اولی، ما به ماهیت نظر داریم (گرچه اتحاد وجودی لازم می‌آید ولی ملحوظ نیست). در حمل شایع، فقط به اتحاد وجودی نظر داریم، حتی اگر مفاهیم کاملاً مختلف باشند.

جمع‌بندی نهایی

حمل، جلوهٔ دقیق وحدت و کثرت در ساحت قضیه است. هر قضیه‌ای هو هویّت است و هر هو هویّتی اگر به صورت قضیه درآید، حمل است. حمل اولی به اتحاد ماهوی و حمل شایع به اتحاد وجودی نظر دارد. حتی ساده‌ترین قضیهٔ «الشیء هو الشیء» نیز باطل و لغو نیست؛ بلکه دفع غیرت توهمی کرده و وحدت نفس‌الامری را اعلام می‌دارد.

شناخت دقیق این مراتب، کلید فهم وحدت وجود، تشکیک، و بسیاری از مسائل عمیق حکمت متعالیه است.