متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: اتمام فريضهٔ ششم – تقابل اقسام أربعه و تبيين دقيق عدم و ملكه

تقابل ميان دو مفهوم بر چهار قسم است و هر قسم، حيثيت ويژه‌ای دارد که شناخت آن در فهم مراتب وجود و عدم ضرورى است:

سؤال کليدى: استعداد در «عدم و ملکه» کدام استعداد است؟

استعداد چهار مرتبه دارد:

1. شخصى: عرف عامه به اين مرتبه نظر دارد؛ زيد در اين لحظه کور است.
2. نوعى: انسان به حسب نوع خود باصر است؛ لذا کورى در انسان عدم ملکه است.
3. جنسى: حيوان به حسب جنس خود باصر است؛ لذا عقرب اگر چه به حسب نوع خود چشم ندارد، ولى به حسب جنس (حيوان) مستعد بصر است؛ پس کورى در عقرب عدم ملکه است.
4. صنفى: مرد به حسب صنف خود ملتحى است و زن به حسب صنف خود غير ملتحى؛ لذا بى‌ريشى در زن سلب مطلق است نه عدم ملکه، زيرا شأنيت ريش در صنف زنان نيست.
5. زمانى: طفل پيش از بلوغ أمرد است؛ اين عدم ريش به جهت زمان است.

انتقال به فريضهٔ سابعة: عليت

با اتمام تقابل، بحث به فريضهٔ سابعة می‌رسد که از أمهات مسائل حکمت متعاليه و از شريف‌ترين مباحثى است که جهان‌بينى انسان را دگرگون می‌سازد.

تعريف کبرايى علت و معلول

لذا گفتن «يا علة العلل» نه تنها جايز، بلکه مطابق با اللهُ الصَّمَدُ است؛ زيرا صمد يعنى «من إليه يُحتاج و لا يحتاج»؛ همه به او محتاجند و او به هيچ‌کس محتاج نيست. «يا مسبب الأسباب» نيز همين معنى را دارد.

تقسيمات علت

تقسيم أربعهٔ مشهور

تقسيم بر حسب متعلق علت

تقسيم تامه و ناقصه

• تامه: به تنهايى کافى است (مانند خداوند نسبت به عالم).
• ناقصه: نياز به شريک يا شرط يا معد يا رفع مانع دارد؛ و خود اقسامى دارد: جزء سبب، شرط، معد، مقتضى، عدم مانع.

جمع‌بندى بخش

بحث عليت از بنيادى‌ترين مسائلى است که انسان را از تفکر عاميانه به تفکر حکيمانه می‌رساند. شناخت دقيق علت و معلول، راه شناخت واجب الوجود و نظام أحسن را مى‌گشايد و جهان را نه مجموعه‌ای از حوادث کور، بلکه نظامى معلول علت تامهٔ حکيمه می‌نماياند.