متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش دهم: تطبيق صفحه ۱۱۸ اسفار اربعه (سطر ۵ به بعد) ـ أقسام الفاعل

فاعل مبتدأ است و خبرش «أقسامٌ». پس از آن، ملاصدرا مى‌فرمايد: «ثم للفاعل أقسامٌ». مقصود بيان اقسام فاعل است، ابتدا به‌صورت فهرست‌وار و سپس با تفصيل و تقسيم‌بندى دقيق.

تقسيم كلّى اول: وجود علم به فعل يا عدم آن

فاعل يا علم به فعل خود دارد يا ندارد. تقسيم اول بر اين محور استوار است.

الف) فاعلى كه علم به فعل خود ندارد

اين قسم خود دو شعبه دارد:

• فاعل بالطبع: فعلش موافق طبع اوست، مانند سنگ كه به سوى پايين مى‌آيد. طبيعت سنگ، نزول است و بدون نياز به قوّهٔ خارجى، به مقتضاى ذات خود حركت مى‌كند.
• فاعل بالقسر يا بالقهر: فعلش مخالف طبع اوست، مانند همان سنگ كه به بالا پرتاب مى‌شود. قهر يعنى خلاف طبع. تا زمانى كه قوّهٔ قاسره همراه سنگ است، بالا مى‌رود؛ هنگام تمام شدن نيرو، به مقتضاى طبع خود بازمى‌گردد.

ب) فاعلى كه علم به فعل خود دارد

اين قسم بزرگ، پنج شعبهٔ اصلى دارد:

تاريخچهٔ اصطلاحات

سه قسم اول (طبع، قسر، جبر) از قدما بوده و متكلّمين نيز آن‌ها را مى‌پذيرفتند. اما پنج قسم بعدى را حكماى متأخّر، به‌ويژه ملاصدرا و پيروان او، اصطلاح كردند و دقّت بيشترى به خرج دادند. متكلّمين مى‌گفتند: «اللّه فاعل بالإرادة»، ولى حكما پاسخ مى‌دهند كه اراده مستلزم تصور و تصديق است و اين دو براى ذات احدى نقص مى‌آورد؛ لذا خداوند «فاعل بالتجلّى» است.

وجه ضبط ملاصدرا

ملاصدرا شيوهٔ ضبطى ارائه مى‌دهد كه از آن نه تنها اين هشت قسم، بلكه اقسام ديگرى نيز قابل استنباط است. اين شيوه مانند كليدى است كه درهاى بسيارى را مى‌گشايد و به محقق اجازه مى‌دهد با حفظ اصول، اقسام جديدى نيز بيافريند.

جمع چند قسم در يك فاعل

ممكن است چند قسم از اين اقسام در يك فاعل واحد جمع شوند؛ مثلاً انسان مختار گاهى بالتخيير است، گاهى بالقصد، گاهى بالرضا، و در مراتب عاليه ممكن است به بالعناية و بالتجلّى نيز برسد.

جمع‌بندى بخش

تقسيم هشت‌گانهٔ فاعل، اوج دقّت حكماى متأخّر در تبيين مراتب وجود و صدور است. اين تقسيم نه تنها براى فهم علّيت در عالم كثرت كارآمد است، بلكه پلّه‌اى است براى صعود به معرفت واجب الوجود كه فعلش عين ذاتش و ذاتش عين علم و قدرت و حيات اوست؛ تجلّى محض، بى‌هيچ سايه‌اى از امكان و نقص.