متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: لایق‌ترین قسم فاعلیت به جناب کبریایی از اقسام ثمانیه فاعل

غرر صفحه ۱۲۰ منظومه، در بیان این نکته لطیف است که از میان هشت قسم فاعل که در حکمت متعالیه برشمرده شده — فاعل بالقسر، بالتسخیر، بالرضا، بالعنایة، بالتجلی، بالقصد، بالإرادة، بالإضافة — کدام یک شایسته‌تر و سزاوارتر به ساحت قدس ربوبی است و با شأن «هُوَ الْحَقُّ» (طه: ۱۱۴) تناسب تام دارد.

ترتیب خاص شارح و آغاز از قسم ششم

مرحوم حاجی سبزواری — رضوان الله تعالی علیه — در این غرر، ترتیب ظاهری اقسام را مراعات نکرده و از میان هشت قسم، نخست به قسم ششم پرداخته و فرموده:

یعنی در مرتبه اولی و شایسته‌ترین قسم فاعلیت برای ذات احدی، همان قسم ششم است که «ذو روایة» است؛ یعنی از طریق معتبر و مستند از أعاظم عرفا و حکمای متألهین شیعه به ما رسیده است.

معنای «ذو روایة» و استناد به قاموس

کلمه «روایة» در لغت عرب دارای معانی متعدد است که شارح از قاموس نقل می‌فرماید:

• روى الحبل: فتله و شدّه — یعنی محکم پیچاندن طناب
• روى علیهم الماء: أتاهم بالماء الزلال — یعنی آب گوارا به آنان رساندن
• روى الحدیث: نقله — یعنی نقل و رساندن سخن
• روى القوم: استقى لهم — یعنی برای قوم آب کشیدن و سیراب کردن

پس «ذو روایة» در این مقام به سه وجه بازمی‌گردد:

1. صاحب سقایت قلوب است به آب حیات معرفت
2. این قول از أعاظم عرفا و حکما به صورت معتبر به ما رسیده است
3. این سخن از شدت وضوح و استحکام، «روایة» دارد

مضمون قول مختار: فاعل بالتجلی

قول معتبر از این أعاظم این است که خداوند متعال «فاعل بالتجلی» است؛ یعنی:

• علم او عین ذات اوست
• نه علم حصولی است و نه اجمالی در برابر تفصیلی
• بلکه اجمال و تفصیل در عین یکدیگرند
• علم حضوری محض است، شهود ذات به ذات، تجلی ذات بر ذات

بخش دوم: مقایسه چهار قول مشهور در فاعلیت الهیه

۱. قول مشائین

مشائین قائل‌اند که خداوند نسبت به «صور مرتسمه» فاعل بالرضا است و نسبت به موجودات خارجی فاعل بالعنایة. یعنی:

• علم اجمالی سابق بر ایجاد وجود دارد
• این علم اجمالی، صور مرتسمه است که عارض لاینفک بر ذات مقدسه‌اند
• نه عین ذات‌اند و نه زائد کامل، بلکه عارض لاینفک

۲. قول اشراقیین

اشراقیین می‌گویند اساساً سخن از فاعلیت بالعنایة نسبت به حق جایز نیست، زیرا تقدم و تأخر را لازم دارد. پس خداوند نسبت به جمیع موجودات و مثل نورانیه فاعل بالرضا است؛ یعنی:

• علم او شهودی محض است
• هیچ علم حصولی و تقدم زمانی یا رتبی نیست
• همه هستی کاسه علم حضوری اوست
• علم او عین فعل اوست و فعل او عین علم او

۳. قول متکلمین (معتزله و برخی اشاعره)

متکلمین می‌گویند خداوند فاعل بالقصد است و داعی زائد دارد؛ یعنی خلق کرد تا احسان کند یا تا عبادت شود. این همان است که شاعر گفت:

ما برای سود خود خلق کردیم — او برای جور کردن خلق کرد

این قول مردود است، زیرا غرض زائد بر ذات را برای خداوند لازم می‌دارد.

۴. قول عرفا و حکمت متعالیه (مختار)

جمع‌بندی نهایی

پس در این غرر شریف، مرحوم حاجی سبزواری چهار قول مشهور را ذکر فرموده و قول أعاظم عرفا و حکمای متألهین شیعه — یعنی فاعل بالتجلی — را به عنوان شایسته‌ترین وصف فاعلیت برای ذات احدیت برگزیده و با عنوان «ذو روایة» از أعاظم نقل کرده است. این قول، هم با برهان عقلی سازگار است، هم با شهود قلبی، و هم با ذوق سلیم عرفانی.