متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: کلیات بحث فاعلیت و اقسام فواعل

مسأله اقسام فواعل و چگونگی فاعلیت حضرت حق از دشوارترین و سنگین‌ترین مباحث فلسفه الهی به شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که وقتی می‌گوییم «اللّه خالق کل شیء» مراد از این خلق و این فاعلیت چیست و نحوه آن چگونه است، انسان را به ژرفای وجود می‌کشاند. مرحوم حکیم حاج ملاهادی سبزواری در منظومه این مبحث را به‌صورت مرتب، منظم و سليس بیان نفرموده‌اند؛ لذا ضروری است که با دقت و ترتیب منطقی، این مباحث را بازسازی کنیم تا کتاب روشن و قابل فهم گردد.

بحث دو رکن اصلی دارد:

1. تعداد و معنای اقسام فواعل
2. کیفیت فاعلیت حضرت حق (هم از حیث ثبوتی و هم از حیث اثباتی)

بخش دوم: تبیین تفصیلی چهار قسم فاعلیت حضرت حق

۱. فاعل بالقصد (قول متکلمین)

متکلمین اشعری و معتزلی قائل‌اند که خداوند فاعل بالقصد است؛ یعنی فاعلیت او با علم، اراده و غرض زائد بر ذات همراه است، همان‌گونه که انسان یا حیوان با قصد و غایت به فعل می‌پردازد. مثال روشن: حیوان تشنه با شعور به عطش و قصد رفع آن به سوی آب می‌شتابد.

غرض خداوند نیز در این قول، فیض و جود اوست: «ما خلقت هذا باطلاً» بلکه برای اظهار جود و کرم خلق فرمود.

۲. فاعل بالرضاء و فاعل بالعنایة (قول مشّائین)

مشّائین برای حضرت حق دو نوع فاعلیت قائل‌اند:

• نسبت به صور مرتسمه (علم تفصيلی حق) → فاعل بالعنایة
• نسبت به موجودات خارجی → فاعل بالرضاء

مثال: مهندس که نقشه ساختمان را در ذهن دارد (علم اجمالی)، سپس آن را در خارج پیاده می‌کند. علم اجمالی مقدم است و تحقق خارجی متأخر و «بالرضاء» از آن علم صادر می‌شود.

۳. فاعل بالعنایة مطلقاً (قول اشراقیون)

شیخ اشراق و پیروان او می‌گویند: تمام عالم کأسۀ علم تفصیلی حضرت حق است؛ هیچ تقدم و تأخری نیست. مثال معروف: «افتادن شاخه از درخت»؛ همان لحظه که شاخه جدا می‌شود، علم به آن هم حاصل است؛ نه تقدم دارد و نه تأخر.

پس هستی عین علم حق است و ما بر علم حق گام برمی‌داریم.

۴. فاعل بالتجلّی (قول صوفیه و متألهین)

این قول اتمّ و اکمل اقوال است و منسوب به عارفان بزرگ و متألهین متأخر، خاصه حکیم متأله ملاصدرا و شارحان اوست.

فاعلیت حق بالتجلی یعنی:

• علم حق عین ذات است (نه زائد)
• علم او اجمالی فی‌العین تفصیل است (نه گنگ و نه دارای کثرت خارجی)
• غایت فعل، خود ذات اوست
• هیچ‌گونه ترتب، زیادت، قصد، رضا به معنای ناقص، و عنایت به معنای زائد در کار نیست

بخش سوم: ترتیب کمال اقوال چهارگانه

1. فاعل بالقصد ← ناقص‌ترین (متکلمین)
2. فاعل بالرضاء ← بهتر، اما دارای ترتب (مشّائین نسبت به خارج)
3. فاعل بالعنایة ← نفی ترتب کرد، اما علم را زائد گرفت (اشراقیون)
4. فاعل بالتجلی ← اتمّ و اکمل (صوفیه و متألهین)

جمع‌بندی نهایی

پس از بررسی دقیق، روشن گردید که فاعلیت حضرت حق نه با قصد ممکن‌گونه متکلمین، نه با رضا و ترتب مشّائین، و نه حتی با عنایت زائد اشراقیون، بلکه بالتجلی است؛ تجلی ذات احدی که علم و قدرت و اراده و فعل، همه عین یکدیگر و عین ذاتند، و جهان آینه تمام‌نمای آن تجلی بی‌زوال است.

و این همان قولی است که متألهین متأخر بر آن اجماع کرده‌اند و آن را شایسته مقام ربوبی دانسته‌اند. و بحث هشت قسم کلی فواعل و مثال‌های خارجی آن و نیز بررسی امکان وجود قسم نهمی که از تجلی برتر باشد، إن شاء الله در جلسات آتی پیگیری خواهد شد.