متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش نوزدهم: نفس انسانی؛ فاعل بالرضا و فاعل بالتجلّی در خلق قوا و انشاء صور جزئیه
متن غرر الفرائد (صفحه ۱۲۱، سطر ۷ به بعد)
فاعلٌ بالرضا وبالتجلّی حيثُ فطرَ ويستعملُ النفسَ هذا
وكذا القوى على أحد الوجهين تنشئُ النفسُ الصورَ الجزئيةَ
نفس انسانی، فاعل بالرضا و فاعل بالتجلّی است آن‌گاه که قوای خود را خلق می‌کند و به کار می‌گیرد؛ و همین‌گونه است قوا بر یک وجه؛ و نفس است که صور جزئیه را انشاء می‌نماید.
۱. اثبات فاعلیت نفس در همه اضافات هشت‌گانه فاعل
نفس ناطقه انسانی در تمامی مراتب هشت‌گانه فاعلیت ـ از فاعل بالقسر تا فاعل بالتجلّی ـ به نحو حقیقی و واقعی فاعل است؛ زیرا همه اضافات فاعلی در ذات انسانیتِ نفس متحقّق‌اند و هیچ مرتبه‌ای از فاعلیت از حوزه وجودی او خارج نیست.
۲. دو مرتبه متعالی فاعلیت نفس: بالرضا و بالتجلّی
فاعلیت نفس در این مقام به دو وجه متعالی ظاهر می‌شود: فاعل بالرضا و فاعل بالتجلّی. این دو مرتبه هنگامی متحقّق می‌گردند که نفس قوای خویش را به کار گیرد و صور جزئیه باطنی را ایجاد نماید.
۳. تحلیل صرفی و نحوی بیت: باب تنازع و امکان قرائت معلوم و مجهول
فعل «فطر» در بیت قابلیت قرائت به دو صورت دارد:
- معلوم: فَطَرَ النَّفْسُ القُوَىَ → نفس فاعل، قوا مفعول
- مجهول: فُطِرَتِ القُوَى → قوا نایب فاعل
همچنین فعل «یستعمل» به‌صراحت معلوم است: یَسْتَعْمِلُ النَّفْسُ القُوَىَ.
بنابراین دو فعل داریم (فطر و یستعمل) اما فاعل و مفعول هر دو یکی است. این حالت در علم نحو «باب تنازع» نامیده می‌شود؛ یعنی تعدد عاملین بر معلول واحد، که در اینجا به وجهی بدیع و دقیق رخ نموده است.
۴. انشاء صور جزئیه علمیه توسط نفس
نفس انسانی صور جزئیه علمیه را انشاء می‌کند؛ یعنی صور متخیله، متوهمه، مظنونه و محسوسه باطنی را که در عوالم درون انسان موجودند، پدید می‌آورد. این صور در حقیقت افعال قوا هستند و قوا نیز آلات و ایادی نفس‌اند.
استعمال = به خدمت گرفتن قوا
انشاء = ایجاد صور جزئیه از طریق همین قوا
نفس حاکم مطلق است و قوا صرفاً مجاری فیض او هستند.
۵. چرا نفس نسبت به صور، فاعل بالرضا است؟ (وجه ظاهر)
فاعل بالرضا آن است که علم اجمالی سابق داشته باشد و در مقام فعل، علم تفصیلی عین خود فعل باشد. نفس پیش از ایجاد صورت متخیله، علم اجمالی دارد که «من قادر به ایجاد چنین صورتی هستم». هنگامی که صورت متخیله پدیدار می‌شود، همین صورت عین علم تفصیلی نفس است. بنابراین شرط فاعلیت بالرضا به‌طور کامل موجود است.
۶. چرا نفس نسبت به خود قوا نیز فاعل بالرضا است؟ (وجه خفی و نیازمند برهان)
اینجا محل دقت و تأمل عمیق است؛ زیرا ممکن است کسی گمان کند قوا امری غیر از نفس‌اند. برای دفع این شبهه، برهانی محکم در سه شق اقامه می‌شود:
برهان ثلاثی الشقوق بر عینیت قوا با نفس
فرض کنید علم نفس به قوای خود (خیال، وهم، ظن، حس…) علم حصولی باشد و عین خود قوا نباشد. سه حالت متصور است:
- شق اول: این علم حصولی در خود نفس باشد
هر علم حصولی در نفس کلی است، اما نفس قوا را به‌صورت جزئى و با تمام جزئیات به کار می‌گیرد. پس علم حصولی کلی نمی‌تواند مبدأ استعمال جزئى باشد → تناقض. - شق دوم: این علم حصولی در ذات قوا باشد
در این صورت یا باید صورت کلی در خود قوه خیال یا وهم باشد که ما چنین چیزی نمی‌شناسیم، یا اگر بگویید هست، باید علم به آن علم هم داشته باشیم → تسلسل باطل. افزون بر آنکه قوا جسمانی و مادی‌اند و نمی‌توانند محل علم حصولی باشند. - شق سوم: این علم حصولی نه در نفس باشد و نه در قوا، بلکه در آلت سومی
آلت سومی وجود ندارد و اگر فرض شود، باز یا تسلسل لازم آید یا همان اشکالات سابق تکرار شود.
علم نفس به قوای خود نمی‌تواند حصولی باشد؛ پس لابد حضورى است. و علم حضوری یعنی عینیت. بنابراین قوا عین مراتب نازله نفس ناطقه‌اند، نه موجودی جدا از آن. قوه خیال مرتبه نازله نفس است، چنان‌که یک تومان مرتبه نازله ده تومان است.
پس نفس نسبت به قوا نیز علم اجمالی سابق دارد و در مقام فعل، خود قوه عین مرتبه نازله نفس است → شرط فاعلیت بالرضا تمام است.
جمع‌بندی بخش
نفس انسانی هنگامی که قوای خود را خلق و به کار می‌گیرد و از طریق آن‌ها صور جزئیه باطنی را انشاء می‌کند، هم فاعل بالرضا است و هم فاعل بالتجلّی؛ فاعلیت بالرضا نسبت به صور به‌وجه ظاهر ثابت بود و نسبت به قوا با برهان ثلاثی الشقوق محکم گردید. این فاعلیت متعالی، بیانگر وحدت وجودی نفس با مراتب قوا و صور است؛ نفس چون خورشید است که شعاع‌هایش (قوا) و پرتوهایش (صور) همه از ذات اوست و به او بازمی‌گردد.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!