متن تحقیق

غرر فی البحث عن الغایة

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اوّل: بیان اصل غاییّت در جمیع فواعل

پس از فراغت از بحث فاعل ممکن و فاعل واجب، نوبت به بررسی علل اربعه می‌رسد و چون مسئله غایت از اهمّ مسائل است، حکیم متأله حاج ملاهادی سبزواری رضوان‌الله‌علیه آن را مقدّم داشته و با بیانی لطیف و برهانی استوار فرموده است:

یعنی هر چیز که فعل از آن صادر می‌شود، بالذات یا بالعرض، غایت را طلب می‌کند؛ غایتی که بر عقل‌های نازل پوشیده می‌نماید، اما بر عقول عالیه آشکار است. هر فاعلی در فعل خویش غایتی دارد که حرکت و صدور فعل به سوی آن است و با وصول به آن، کمال و آرامش حاصل می‌گردد.

بخش دوم: غاییّت در فواعل طبیعی (فاعل بالطبع)

فاعل بالطبع، آن است که علم تفصیلی به غایت خویش ندارد؛ مانند گندم، جو، آب، آتش و خورشید. این‌ها فاعل بالقصد نیستند، اما حرکتشان «إلی الحرکة» است نه «لأجل الحرکة». یعنی طبیعتشان به سوی غایت خاصّی کشیده می‌شود، هرچند خود قصد و شعور انسانی ندارند.

دليل ضرورت غایت در طبایع:

• حرکت طبیعی دائم یا اکثر است؛ گندم همیشه گندم می‌شود و جو همیشه جو.
• اگر قسری و جبری بود، نه دائم می‌بود و نه اکثر؛ زیرا قسر نمی‌تواند مداومت داشته باشد.
• پس این دوام و اکثريت دليل آن است که غایت در جِبِلّی و نهاد این طبایع نهاده شده است.

بخش سوم: غاییّت در مبادی عالیه و عقول مجرّده

اگر طبایع بی‌شعور غایت دارند، پس مبادی عالیه که شعور عین ذات آنهاست، به طریق اولی غایت دارند. در واجب تعالی، غایت عین ذات اوست؛ زیرا او واجب بالذات و همه‌چیز است. در عقول، وجود عین شعور است، پس غاییّت در آنها نیز ضروری و بدیهی است.

بخش چهارم: برهان حكمت و عنايت الهي بر نفي عبث

مقتضای حکمت الهی و عنایت ربانی آن است که هیچ فعل عبث و بی‌غایت از ساحت قدس او محال باشد. حکمت و عنایت دو معنا دارد:

1. علم فعال الهی به نظام احسن (مرتبة علمی).
2. اتقان و إحکام در فعل (مرتبة عملی، از شعب قدرت).

هر ممکنی باید به غایت خویش برسد؛ منزلگاه یکی سقط جنین مار است، منزلگاه دیگری کر و شل شدن، و منزلگاه دیگری کمال انسانی. آرامگاه تنها گورستان نیست؛ هر کجا که موجود به آخر خط خویش رسید، همان غایت و آرامگاه اوست.

بخش پنجم: رابطه غایت با علت فاعلی (مهم‌ترین نکته غرر)

غایت در فاعل مختار دو حالت دارد:

نتیجه‌گیری نهایی کتاب

هیچ فعلی در نظام خلقت بی‌غایت نیست. غایت تنها غایت عقلی و قصدی نیست؛ غایت طبیعی، غایت جبلی و غایت تکوینی نیز وجود دارد. نظام احسن اقتضا می‌کند که هر موجودی دقیقاً به همان کمالی برسد که شایسته اوست، هرچند از نظر ما نقص به نظر آید. بنابراین شبهه عبثیت و بی‌غایتی برخی موجودات (نظیر سقط جنین، نقص عضو و…) به کلی مردود است.

این غرر از زیباترین و عمیق‌ترین قطعات منظومه سبزواری است که هم برهان عقلی محکم دارد، هم لطافت حکمی، و هم پاسخگوی همه شبهات نظام احسن است.