متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌ام: غایت، اشرف علل اربعه و علتُ العلل فاعلی

بحث غایت از شریف‌ترین و اشرف‌ترین مباحث حکمت متعالیه است، چه آن‌که در شمار علل اربعه جای دارد و در عین حال، علتِ علت فاعلی به شمار می‌آید؛ زیرا فاعل بالذات جز به انگیزه و غرض دست به فعل نمی‌زند و فعل، بدون غایت، همان‌قدر محال است که بدون فاعل.

۱. هیچ موجودی در عالم بی‌غایت نیست

از ذات احدیت تا آخرین مراتب خلق، از ذی‌شعور تا قوای طبیعی محض، هیچ فاعلی اعم از طبیعی یا عاقلی نیست که بی‌انگیزه و بی‌هدف به فعل پردازد. حتی گندم که می‌روید و خورشید که می‌گردد، غایتی دارند، هرچند غایت طبیعی و ما إلیه الحرکة باشد.

۲. تقسیم غایت به دو معنای اصلی

لفظ «غایت» مشترک لفظی است و بر دو معنا حمل می‌شود:

انسان تنها موجودی است که هر دو نوع غایت را در وجود خویش جمع می‌کند.

۳. مراتب چهارگانه مبادی صدور فعل اختیاری در انسان

تا فعل اختیاری از انسان صادر نشود، چهار مرتبه ضروری است:

1. علم (مرتبه ابعد): تصور و تصدیق به مطلوب؛ طلب مجهول مطلق محال است.
2. شوق (مرتبه بعید): کشش و میل قلبی؛ بسیاری علم به آب دارند، اما تشنه نیستند.
3. اراده (مرتبه قریب): تصمیم قطعی.
4. حرکت عضلانی (مرتبه أقرب): صدور فعل در عالم خارج.

۴. اقسام شش‌گانه غایت در افعال انسانی

هر عملی که از انسان صادر می‌شود، ناگزیر دارای غایتی است، حتی اگر از نظر عقل ظاهری «عبث» یا «گزاف» به نظر آید. این شش قسم است:

1. غایت حکمی و عقلایی
2. غایت ضروری
3. غایت خیالی
4. غایت ظنی و گمانی
5. غایت عادتی
6. غایت لعب و لهو (به ظاهر عبث، اما باز هم دارای غایت است)

پس فعل بی‌غایت در عالم وجود ندارد، همان‌گونه که فعل بی‌فاعل وجود ندارد.

۵. حکمت و عنایت، دو رکن نظام احسن

همه موجودات عالم به مقتضای حکمت و عنایت الهی آفریده شده‌اند:

• حکمت: دقت در علم الهی
• عنایت: اتقان در فعل الهی

در نظام خلقت، نه گزافی است، نه اتفاقی، نه عبث و نه بی‌غایتی. اگر حکمت سقط جنین یا نیش عقرب یا وجود شرور را نفهمیدیم، به معنای بی‌حکمت بودن آن‌ها نیست؛ بلکه به معنای محدودیت علم ماست.