متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: جایگاه غایت در نظام علل اربعه و ضرورت آن

بحث غایت از شریفترین و اشرف مباحث حکمت متعالیه است، چه آن‌که غایت یکی از اقسام چهارگانهٔ علت به‌شمار می‌رود: علت فاعلی، غایی، مادی و صوری. حکیم سبزواری ـ رضوان الله تعالی علیه ـ پس از بیان مفصل علت فاعلی و اقسام آن، به این نتیجه می‌رسد که علت فاعلی حقیقی تنها ذات احدیت است و سایر فاعل‌ها در حقیقت «علت معدّه» و آماده‌کننده‌اند.

آن‌گاه که سخن از فاعل به میان آمد، معلوم شد که فعل همان‌گونه که بدون فاعل محال است، بدون غایت نیز محال است؛ زیرا فاعل تا انگیزه و غرضی در ذهنش نقش نبندد، هرگز به سوی فعل و حرکت دست یازد. از این‌رو، غایت از حیث علمی علتِ علت فاعلی است و فاعل از حیث خارجی علتِ غایت.

تمثیل روشن آن عطش است: عطش در درون فاعل او را به حرکت وامی‌دارد، سپس حرکت در عالم خارج به رفع عطش می‌انجامد. پس عطش غایتِ ما لأجله الحرکة است و سیراب شدن غایتِ ما إلیه الحرکة.

بخش دوم: اشتراک لفظی غایت و دو معنای بنیادین آن

غایت بر دو معنای اصیل حمل می‌شود و این اشتراک لفظی است، نه اشتراک معنوی:

1. غایت ما إلیه الحرکة: آن‌چه حرکت به سوی آن پایان می‌پذیرد؛ غایت طبیعی که فاعل آن فاقد شعور ناطق است، مانند رویش گندم به سوی خوشه یا حرکت خورشید در مدار خود.
2. غایت ما لأجله الحرکة: آن‌چه «به خاطر» آن حرکت صورت می‌گیرد؛ غایت اختیاری که فاعل آن دارای شعور و اراده است، مانند رفتن انسان به دیدار دوست نه صرفاً برای رسیدن مکانی، بلکه برای انس روحی و محشور شدن با او.

انسان چون جامع طبیعت و ناطق است، هر دو نوع غایت را در وجود خویش متحقق می‌سازد.

بخش سوم: مبادی چهارگانهٔ صدور فعل از فاعل مختار

برای تحقق فعل اختیاری از انسان، چهار مرتبهٔ ضروری است که هر یک درجاتی از قرب و بعد نسبت به فعل دارند:

همان‌گونه که در کفایه و هدایة آمده، طلب مجهول مطلق محال است؛ پس علم مقدمهٔ ضروری شوق است و شوق مقدمهٔ اراده، و اراده مقدمهٔ حرکت، و حرکت سبب مستقیم تحقق فعل در خارج.

بخش چهارم: اقسام شش‌گانهٔ غایت در افعال انسانی

فعل انسانی می‌تواند دارای شش قسم غایت باشد که هر یک مرتبه‌ای از کمال یا نقصان را نشان می‌دهد:

1. غایت حکمی و عقلی محض
2. غایت ضروری (دفع ضرر محتمل یا جلب نفع محتمل)
3. غایت خیالی
4. غایت ظنی و گمانی
5. غایت عادتی
6. غایت لعب و لهو (به ظاهر عبث و گزاف)

نکتهٔ عمیق حکمی آن است که حتی افعال لعب و لهو نیز غایت دارند؛ مانند نشاط نفس، تمرین قوا، تخفیف فشارهای روانی یا آمادگی برای افعال جدی‌تر. پس فعل مطلقاً بی‌غایت در عالم امکان راه ندارد.

بخش پنجم: پاسخ به شبهات نظام احسن و شرور

با این مقدمات، پاسخ به شبهاتی چون «غایت سقط جنین چیست؟»، «نیش عقرب چه حکمت دارد؟»، «چرا مار و آفات و بلایا آفریده شده‌اند؟» روشن می‌شود:

به مقتضای حکمت و عنایت الهیه، هر ممکنی برای غایتی آفریده شده است. حکمت به معنای دقت در علم الهی و عنایت به معنای اتقان در فعل الهی است. بنابراین در نظام هستی، گزاف و اتفاق و بی‌غایتی راه ندارد. ممکن است ما حکمت برخی امور را درک نکنیم، اما عدم درک ما دلیل بر فقدان حکمت نیست.

جمع‌بندی نهایی و درس اخلاقی بحث غایت

چون انسان دریابد که هیچ یک از افعالش ـ حتی به ظاهر لهوی‌ترین آن‌ها ـ کاملاً بی‌ارزش و بی‌غایت نیست، یأس از وجودش رخت برمی‌بندد. و چون بداند می‌تواند غایت‌های حکمی و عقلانی برتر برگزیند، امید در جانش جوانه می‌زند. این همان بشارت و انذار حقیقی است که انبیا آورده‌اند: بشارت به ارزشمندی ذاتی همهٔ افعال انسانی و انذار از امکان انتخاب غایت‌های پست.

رمز موفقیت انسان‌های موفق نیز بیش از این نبوده است: دور کردن یأس از خویش و زنده نگه‌داشتن امید به کمال.