متن تحقیق

غرر الحکم و درر الغایات
فی دفع شبهة العبث عن نظام الأحسن الخلقة

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: طرح مسئله و بیان شبهه عبثیت در نظام خلقت

در میان شبهات کلامی و فلسفی که بر نظام احسن خلقت وارد می‌شود، یکی از مهم‌ترین آن‌ها شبههٔ عبثیت است. این شبهه چنین القا می‌کند که بسیاری از حوادث عالم، از تصادفات رانندگی تا مرگ‌های ناگهانی، از بیماری‌های بی‌علت ظاهری تا رویدادهای به‌ظاهر بی‌معنا، همگی بدون غایت و هدف‌اند و صرفاً «اتفاقی» رخ می‌دهند. مدعیان این شبهه می‌گویند: «این‌ها نه قصد شده‌اند، نه غرضی دارند؛ صرفاً طبایع و تصادفات‌اند.»

بخش دوم: غایت مشترک لفظی و دو معنای بنیادین آن

نخستین مقدمه برای دفع این شبهه، تبیین دقیق مفهوم «غایت» است. واژهٔ غایت در زبان عرب و در اصطلاح حکما، مشترک لفظی است و بر دو معنای متباین دلالت می‌کند:

المعنی الأول: ما إلیه الحرکة

آن‌چه حرکت به‌سوی آن منتهی می‌شود و نقطهٔ ختم حرکت است، خواه فاعل مختار قصد آن را داشته باشد یا نه.

المعنی الثانی: ما لأجله الحرکة

آن‌چه به‌خاطر آن، حرکت انجام می‌پذیرد؛ یعنی غرض و انگیزهٔ حقیقی که فاعل مختار به‌خاطر آن اقدام به حرکت کرده است.

بخش سوم: مبادی چهارگانهٔ هر حرکت اختیاری

هر حرکت اختیاری، چهار مبدأ متوالیه دارد که از نفس واحد ناشئ می‌شوند، اما به اعتبار مراحل، چهارگانه‌اند:

1. العلم: آگاهی به غایت و تصور آن
2. الشوق: میل و رغبت نفسانی به آن غایت
3. الإرادة: عزم و تصمیم قطعی بر انجام فعل
4. الحرکة العضلیة: تحریک اعضاء و اجرای فعل

بخش چهارم: غایت‌های متعدد و اتحاد یا افتراق آن‌ها

در یک حرکت اختیاری واحد، ممکن است چهار غایت متفاوت وجود داشته باشد:

• غایت علم (تصور کمال)
• غایت شوق (تعلق قلب به آن کمال)
• غایت اراده (تصمیم بر تحصیل آن)
• غایت حرکت عضلانی (تحقق خارجی فعل)

تمثیل مشهور: برداشتن لیوان آب

وقتی انسان لیوان آب را برمی‌دارد:

• غایت حرکت عضلانی: صرف بلند کردن لیوان است (کار عضله تمام شد)
• غایت شوق و اراده: نوشیدن آب و رفع عطش است

پس غایت‌های متعدد، گاه از هم جدا می‌شوند.

تمثیل اتحاد دو غایت: غلطیدن بیمار

فرض کنید انسانی در خواب است و سمت راست بدنش درد می‌کند. به سمت چپ می‌غلتد:

• ما إلیه الحرکة → رسیدن به سمت چپ
• ما لأجله الحرکة → دفع درد سمت راست و کسب راحتی

تحلیل دقیق این تمثیل

وقتی سمت راست درد می‌گیرد:

1. نفس از وضعیت فعلی منزجر می‌شود
2. صورت وضعیت راحت‌تر (چپ) را تصور می‌کند
3. به آن شوق پیدا می‌کند
4. حرکت به سمت چپ آغاز می‌شود
5. با رسیدن به چپ، هم حرکت ختم می‌شود و هم غرض حاصل

بنابراین، «ما إلیه الحرکة» (رسیدن به چپ) خود، غایت شوق نیز واقع می‌شود. این اتحاد، کلید فهم غایت در حرکات طبیعی نیز خواهد بود.