متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: مفهوم ذو الغايتين و اتحاد قوهٔ محرکه و شوقیه

در مباحث علل و مبادی افعال ارادی، هنگامی که فعل انسانی دارای دو غایت می‌شود – غایت قریب و غایت بعید – آن را «ذو الغايتين» می‌نامند. غایت قریب متعلق به قوهٔ محرکه است و غایت بعید متعلق به قوهٔ شوقیه. اگر این دو قوه در یک مراد واحد متحد گردند و هر دو به مقصود خود برسند، فعل از بطلان مصون می‌ماند؛ اما اگر قوهٔ شوقیه به مراد نرسد، فعل بالنسبه به شوقیه باطل می‌گردد، نه باطل مطلق، بلکه مقطوع عن الغاية بالنسبه الی الشوقیه.

بخش دوم: تبیین اصطلاحی عبث، جزاف، عادت و قصد ضروری

در اصطلاح حکما، چهار نوع فعل خالی از غایت عقلانیِ حقیقی شناخته شده است که همگی از قوهٔ خیال صادر می‌شوند، لیکن از حیث وجود یا عدم شوق با یکدیگر متفاوت‌اند:

بخش سوم: تعریف دقیق عبث در کلام علامه طباطبایی و شرح آن

علامه طباطبایی رضوان‌الله‌علیه در شرح منظومه می‌فرماید:

«فالعبث هو الفعل الذي غايته للتحرك نهاية غاية شوقية، وهو مع ذلك متصور بالخیال لا بالعقل، فإن الغايتين قد حصلتا ولکن من حیث إن المبدأ البعید خیالٌ لا عقلٌ صار عبثاً.»

یعنی: عبث آن فعالی است که غایتش برای حرکت، نهایتی شوق‌محور است و با این حال به خیال تصور شده نه به عقل؛ پس هر دو غایت حاصل شده‌اند، اما چون مبدأ بعید خیال است نه عقل، عبث نامیده می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

در سلسله‌مراتب افعال انسانی، هنگامی که مبادی اربعه (علم، شوق، محرکه، طبیعت) در یک جهت متحد گردند و هر یک به غایت خود برسند، فعل محکم و معقول خواهد بود. اما اگر مبدأ بعید از مرتبهٔ عقل به خیال تنزل یابد، حتی اگر شوق و حرکت به مقصود برسند، فعل از مرتبهٔ کمال عقلانی فرو می‌افتد و در قلمرو عبث قرار می‌گیرد. این تنزل، نه بطلان مطلق است و نه جزاف، بلکه نوعی موفقیتِ خیال‌محور است که از حیثیت کمال انسانی خالی است.